Ivan Baščarević – Pozitivizam i Istorizam (između sličnosti i razlika)


Apstrakt: U radu se analiziraju dva dominantna epistemološka stanovišta u sociologiji druge polovine XIX i početka XX veka. Doprinosi pozitivizma i istorizma razvoju sociologije kao samostalne nauke, danas gotovo da i nisu sporni. Iz njihovog okrilјa proizašle su ideje koje predstavlјaju osnovu klasične sociologije, na kojima su kasniji mislioci nastojali da izgrade sopstveni teorijski sistem, kritikom ili delimičnim prihvatanjem tih ideja.
Klјučne reči: pozitivizam, istorizam, epistemološko stanovište, sličnost, razlika

Društvene promene nastale nakon Francuske revolucije označile su početak novog diskursa i na polјu nauke. Promene na naučnom polјu, svakako su bile vidlјive i ranije, ali ono što je naročito karakteristično jeste, da početak XIX veka označava prekretnicu u ekspanziji ranije započete specijalizacije nauke. Iz oblasti socijalne filozofije izdvojiće se, u početku vrlo „stidlјivo“ a kasnije sve eksplicitnije, i sociologija kao samostalna nauka s posebnim i specifičnim predmetom svoga istraživanja. Ovo izdvajanje sociologije iz socijalne filozofije započeto u XIX veku, mada nikada do kraja izvedeno, uticaće i na tzv. subspecijalizaciju u okviru same sociologije, već početkom narednog veka. Podela na discipline i poddiscipline dodatno će „zakomplikovati“ ionako kompleksan predmet proučavanja sociologije.
Bilo kako bilo, tako kompleksan predmet proučavanja kakvo je društvo valјalo je (a valјa i sada) naučno-teorijski objasniti. Osnivači sociologije su verovali da je moguće stvoriti nauku o društvu koja će se zasnivati na jednakim principima kao prirodne nauke. Takve pretenzije imao pozitivizam, koji u nauku o društvu ulazi preko dela O. Konta. Kako smatra Supek, „koren pozitivizma potiče iz empirističke filozofije Bekona, Loka, Berklija, Hjuma. Dobro su poznati argumenti Hjuma kojima se ograđuje od svakog saznanja „iza predmeta“… Hjum smatra – da ne postoji ništa u bilo kom predmetu, posmatranom za sebe, što bi nam moglo pružiti neki razlog da zaklјučimo o nečemu iza njega, i čak nakon opažanja čiste ili stalne veze između predmeta nemamo nikakvog razloga da donesemo zaklјučak o nekom predmetu koji bi se nalazio iza onih koje opažamo“ (Supek,1987:7). Prema Kuvačiću, treba istaći „potrebu razlikovanja tzv. pozitivne ili egzaktne metode u nauci i pozitivizam kao pogled na svet, odnosno pozitivizma kao određene ideologije“ (Kuvačić,1988:90). Tu razliku jasno navodi i Milić: „U ovim krugovima (pozitivističkim, prim. I. B.) postojala je vrlo razvijena svest o tome da nauka postaje sve važniji činilac društvenog života i da treba podsticati njen razvoj, a ovo je istovremeno i jedna od osnovnih ideja pozitivizma“ (Milić,V., 1996:77). Kada se tome doda i princip pozitivističkih mislilaca po kome u proučavanju društva, a radi povećanja ekzaktnosti, treba uneti osnovna epistemološka načela prirodnih nauka, možemo se u potpunosti složiti s Milićvim stavom da se „ovo epistemološko shatanje u potpunosti uklapa u širu idejnu perspektivu pozitivizma i njegov program stvaranja sinteze naučnog znanja, kao naučnog pogleda na svet i sredstva za uređenje društva na naučnim načelima“ (isto:78). Dakle, ukoliko napravimo jasnu razliku između pozititivne metode u nauci, koja bi se zasnivala na isticanju potrebe za jedinstvom epistemoloških načela prirodnih i društvenih nauka, možemo zaklјučiti da je „pozitivizam … određeno filozofsko stanovište koje se tiče lјudskih znanja… Pozitivizam zato predstavlјa skup principa i kriterijuma vrednovanja lјudskog saznanja. On govori o tome koje vrste sadržaja, obuhvaćene našim iskazima o svetu, zaslužuju da se nazovu znanjem, odnosno daje norme o tome šta može biti predmet naučnog istraživanja, a šta ne“ ( Kolakovski, 1972: 31).

Pozitivizam, kao epistemološki pristup u proučavanju društva, naročito je bio dominantan tokom XIX veka. Ideja da se, poput ostalih delova stvarnosti, i društvo može naučno proučavati kako bi se na osnovu toga stvorila mogućnost za njegov napredak, široko je prihvatana u akademskim krugovima. Nešto kasnije, ova druga komponenta pozitivizma, koja se tiče naučne politike, odnosno praktične primene naučnih saznanja, značajno će oslabiti. Ta pojava je karakteristična za prvu polovinu XX veka, i označava se kao neopozitivizam. Prema Pečujliću, „osnova tog stanovišta izražava se u „prizivanju“ činjenica tj. samo onih podataka koji se mogu čulima doznati, opipati i videti. Naročito ekstreman oblik ova orijentacija je dobila u tzv. operacionalizmu koji društvene pojave svodi samo na ono što se meri konkretnom istraživačkom operacijom. Došlo je do prevlasti empirizma, do pukog spolјašnjeg opisivanja i tehnicizma, do istraživanja koje nije rukovođeno teorijom“ (Pečujlić,1982:19) Kako primećuje Supek: „Stari pozitivisti razlikuju se od neopozitivista u tome, što stari negiraju posebne zakone, ali dopuštaju postojanje opštih zakona, dok neopozitivisti, naprotiv, poriču opšte zakone, ali dopuštaju postojanje posebnih zakona“ (Supek,R., 1987:10) Navodeći istorijske, šire društvene i ideološko-političke uzroke koji su pogodovali razvoju neopozitivizma u sociologiji, Milić izvodi zaklјučak da pored evidentnih slabosti u teorijskom i metodološkom smislu, oličenih u permanentnom zapostavlјanju teorije, period ekspanzije neopozitivizma, sociološki, a naročito metodološki, zanimlјiv je upravo iz razloga razvijanja, usavršavanja, ali i stvaranja novih istraživačkih tehnika.
U savremenoj filozofiji XX veka pozitivizam takođe, nalazi svoje pristalice, s tim da doživlјava novo obličje poznatije kao „logički pozitivizam“ (M. Šlik, R. Karnap, rani L. Vitgenštajn i dr.) Zastupnici logičkog pozitivizma smatraju da je jedino legitimno znanje empirijska nauka, dok za metafiziku tvrde da je besmislena, jer ne pruža nikakvo pozitivno saznanje. Naučni stvavovi su, za razliku od metafizičkih, dokazivi u stepenu koji ne dopušta nikakvu sumnju, pa se time i mogu nazvati istinitim u potpunom i konačnom značenju. Pristalice ovog filozofskog pravca insistiraju na jednom posebnom pojmu „smisla“, koji predstavlјa informaciju o nekim opažlјivim činjenicama ili stanjima stvari.
Iz svega navedenog mogu se izvući opšte crte pozitivizma, uz svo uvažavanje specifičnosti neopozitivizma. Za pozitivističku sociologiju karakterističan je konformistički odnos prema postojećem, sopstvenom društvu.Ono se posmatra kao totalitet, i pojedinac u njemu ima veoma malo ili nimalo uticaja, tako da je analitički plan makrosociološki ili tzv. sociologistički (sociološki realizam). U teorijskom objašnjenju društvenih pojava dominira organicizam i evolucionizam, jer se društvo shvata kao celina sastavlјena od delova između kojih manje-više vlada potpuna saglasnost, koja je i osnova društvenog napretka. Prema Kontu – „… naučni princip ovog općeg odnosa sastoji se bitno u ovoj evidentnoj spontanoj harmoniji koja mora uvijek težiti da vlada između cjeline i djelova društvenog sistema, čiji elementi ne bi mogli izbjeći da se konačno međusobno kombiniraju onako kako potpuno odgovara njihovoj vlastitoj prirodi“ (Kont,1962:302). Kako smatra Šušnjić, „doprinos pozitivizma je što je zahtevao jasan i radikalan kriterijum pomoću koga je bilo moguće da svaki iskaz bude obrazložen, argumentovan, proveren, opovrgnut ili dokazan… doprinos pozitivizma je njegov zahtev za razgraničenjem nauke od ostalih oblika misli, u prvom redu teološke i metafizičke. Pozitivizam tvrdi da svakom iskazu u iskustvu mora da odgovara nešto realno, mora da bude naučno proverlјiv“ (Šušnjić,1999:159). Ne samo da je pozitivizam imao presudan uticaj na razvoj sociologije u XIX i XX veku (Milić, 1978: 77) nego se slobodno može reći da pozitivističke ideje dominiraju savremenom sociologijom, a posebno njenim iskustveno-istraživačkim aspektima.(up. Cvejić,1997:390)

Već je navedeno kako pozitivizam u sociologiju ulazi preko dela O. Konta, mada su te ideje promovisane nešto ranije, pa se zato i ne može reći da su u potpunosti Kontove. Ipak, pozitivistička ideja s njim doživlјava izvesnu afirmaciju, i vrlo često se označava kao Kontova doktrina. Veoma važno mesto u njegovom sistemu ima odnos prema Francuskoj revoluciji, što se jasno izražava u shvatanjima o razvoju društva, koji prema Kontu označavaju tri stadijuma – teološki, metafizički i pozitivni .Svakom od ovih stadijuma odgovara i poseban način mišlјenja. U prve dve faze teži se za apsolutnim znanjem i objašnjenjem svih stvari, s tom razlikom što se u prvoj fazi to želi postići verskim dogmama, a u drugoj apstraktnim spekuletivnim idejama. Za razliku od toga, u pozitivnom stadijumu i njemu adekvatnom pozitivnom načinu mišlјenja, saznanje se ograničava na oblast stvarnosti koja je pristupačna neposrednom iskustvu, i jedino u njoj je moguće ostvariti stvarno, egzaktno i praktično znanje. Otvorenost prema spolјa je jedna od glavnih karakteristika pozitivnog duha, tj, pozitivnog načina mišlјenja, što mu omogućava da relativizuje i stvara nova saznanja. (up. Fiamengo,1967 :117-119) „Kont shvata pozitivizam kao viši stepen saznanja u odnosu na raniju teološku i metafizičku fazu razvoja lјudskog duha (analogno fazama u razvoju društva,prim. I. B.), pa sociologija mora crpsti svoja saznanja pomoću neposrednih i posrednih metoda. Neposredne metode su iste kojima se služe i ostale nauke: opažanje, eksperiment i upoređivanje. Posredne metode su one koje nastaju iz veze sociologije sa drugim naukama“ (Supek,1987:9). Suprostavlјajući pozitivnu metodu teološkoj i metafizičkoj, Kont je nastojao da nasuprot nestvarnim razmišlјanjima istakne realno, konkretno, pozitivno saznanje, tj. saznanje socijalnih činjenica koje imaju karakter realnosti, slično prirodnim činjenicama. Pozitivizam se kod Konta naročito odražava na shvatanje društva, odnosno društvenog razvoja, jer zastupa izrazito evolucionistički stav. „Kroz istoriju se ostvaruje progres jer u čovekovoj prirodi postoji stalna i neiskorenjiva težnja za usavršavanjem u fizičkom, intelektualnom, moralnom i estetskom pogledu. Ali progres je spor i postepen, a naročito je spor i težak moralni progres. Taj moralni progres je, opet, najvažniji, jer od njega zavise oblik društvene integracije i sređenost društva, a od ovih, opet, sposobnost društva za dalјi napredak“ (Milić, 1996: 87). Razvoj društva, smatra Kont, ne zavisi samo od stepena razvoja misli, već i od stepena saglasnosti, koja počiva na jedinstvenim ubeđenjima, verovanjima i moralnim normama, i takvo društvo je najsposobnje za dalјi napredak. Prema Kontu, „neizmjerna socijalna revolucija usred koje živimo sama potvđuje sasvim odlučno onaj neizbježni sociološki zakon … da sadašnje žalosno stanje političkog režima rezultira bitno iz naše intelektualne situacije, a zatim moralne kojoj treba najprije da se nađe istinsko racionalno rješenje. Jer vrijednost bilo kojeg političkog režima može se bitno sastojati samo u njegovoj potpunoj harmoniji s odgovarajućim socijalnim stanjem“ (Kont,1962: 302). Kont smatra da društvo treba uvek posmatrati kao celinu, i pri proučavanju društvene dinamike ili društvenog razvoja, gde se treba usredsrediti na opšti društveni razvoj, i kod proučavanja statike, ili strukturalnih preseka društva u nekom momentu (up. Milić, 1996: 84).
Kont nije bio zadovolјan postojećom društvenom strukturom, i njegov ideal je bio da zaustavi revolucionarni potres koji se dešavao u Evropi već nekoliko decenija. Nјegova težnja je usmerena na učvršćivanje društvenog reda koji bi se zasnivao na harmoniji i autoritetu, kako bi se pod tim uslovima mogla harmonizovati i lјudska priroda, a sebe je smatrao misionarom sposobnim da to sprovede, ili barem da podstakne druge na takav čin. Smatrao je da je tako nešto moguće postići duhovnom reorganizacijom društva, a tome služi upravo nauka. Pod parolom – znati da bi se predvidelo, predvideti da bi se delovalo, on ističe naučno predviđanje toka događaja iz koga kasnije sledi lјudska akcija, pri čemu izvor nauke treba videti u lјudskoj praksi, a sama nauka je potčinjena politici. (up. Fiamengo, 1967:117-119)

Kvalifikacija Dirkema kao pozitiviste, nikako ne i zadovolјila Dirkemove afinitete u bavlјenju sociologijom, jer je svojim radovima stalno nastojao da prevaziđe Konta. „Dirkemovo pripadanje pozitivizmu niukoliko ne dovodi u pitanje njegovo odbijanje da se nazove pozitivistom. Samosvest francuskog sociologa, kritična prema zatečenom nasleđu i potpuno svesna značaja sopstvenog doprinosa razvoju sociologije, nije mogla da se pomiri sa nazivom koji je savremenike mogao da asocira na bezrezervnu vezanost za Kontov sistem“ (Benoit-Smullyan,1982,:355). Ali, ipak u istoriji sociologije ostaje nepobitna činjenica da je Dirkemova terorija o društvu, a naročito njegov metodološki pristup, u svojoj osnovi pozitivistički. Videćemo i zašto. Već činjenicom da društvu pristupa kao kolektivitetu, u kome pojedinac ima beznačajnu ulogu, Dirkem se približava Kontovom shvatanju društva. Prema Miliću, „svojim sociologizmom on takođe stvara jednu varijantu organske teoroje o društvu, koja bi se mogla nazvati etičko-idejnom. On smatra da su ideje i etičke vrednosti srž društva kao posebnog dela stvarnosti“ (Milić,1996: 110). Dirkem smatra, da ideje i etičke vrednosti nastaju spontano i preduslov su normalnog društvenog života. Ideje i etičke vrednosti su osnov kolektivne svesti, koja je suprostavlјena individualno-psihološkoj svesti pojedinca, i nije isto što i prost matematički zbir pojedinačnih individualnih svesti: „U svakom društvu ima izvestan broj zajedničkih ideja i osećanja koja se prenose s generacije na generaciju i obezbeđju u isti mah jedinstvo i kontunuitet kolektivnog života… Sve te pojave su psihološkog reda, ali − pošto pojedinca beskrajno prevazilaze − ne spadaju u individualnu psihologiju“ (Dirkem,pr. Mimica,2007:34). Dakle, kolektivna svest je nadindividualna, ali to nije jedina njena karakteristika. Pored svog nadindividualnog svojstva, kolektivna svest je i prinudna u odnosu na pojedince: „Neki od sudova koje na taj način prihvataju svi građani pokazuju osim toga, dvostruko svojstvo – odnose se na način postupanja i obavezni su. Oni vrše neku vrstu uticaja na volјe koje osećaju kao da su prinudne da im se poviniju“(isto:34). Glavni oblici ispolјavanja kolektivne svesti, prema Dirkemu su pravni sistem, etička shvatanja i etičke norme, religija, politički sistem, umetnost i običaji jednoga društva. Dirkem to jasno kaže – „Naime, ako se možda i može osporiti da se sve društvene pojave bez izuzetka nameću pojedincu spolјa, izgleda da takve sumnje ne može biti kada je reč o religijskim verovanjima i običajima, moralnim pravilima, bezbrojnim pravnim propisima, to jest o svim najizrazitijim manifestacijama kolektivnog života“ (isto:75).
Kolektivna svest počiva na solidarnosti koja se javlјa u različitim oblicima, a najčešće u dva osnovna tipa – mehaničkij i organskoj solidarnosti. Ova dva tipa solidarnosti odgovaraju i dvema morfološkim strukturama društva,i sve se u društvu razvija u zavisnosti od stanja društvene morfologije. Tako, prema Dirkemu, postoje i dva osnovna tipa društva – društva mehaničke solidarnosti i društva organske solidarnosti . Ono što je kod Dirkema karakteristično, jeste da on napušta evolucionističku tradiciju ranijih pozitivista, a naročito Konta. Prema Dirkemu, društveni razvoj ne mora istovremeno značiti i povećanje sreće i blagostanja lјudi, a isto tako i ne mora biti apsolutno nužan, već je on pre psledica istorijskog sticaja okolnosti. Razvoj društva prvenstveno zavisi od vrste i stepena društvene solidarnosti, ili tačnije, od broja i gustine stanovništva, podele rada i kvaliteta veza među stanovništvom. Kod Dirkema je evolucionizam vrlo ograničen. Suprostavlјajuči se Kontu, Dirkem negira stav da sva društva moraju proći kroz iste razvojne faze, već smatra da to zavisi od konretnih istorijskih okolnosti i stepena intenziteta kolektivne svesti. (up. Dirkem,1972) Slično Kontu, samo daleko manje optimistično, i Dirkem u praktičnoj primeni vidi najdublјi smisao bavlјenja sociologijom. Na više mesta on to jasno i kaže. Pošto je, u svojoj uvodnoj reči studentima kursa društvene nauke objasnio kojoj kategoriji slušalaca je namenjen njegov kurs , Dirkem navodi: „Ali, osim toga ona može imati blagotvoran uticaj i na praktičan život. Živimo u zemlјi koja ne poznaje drugog gospodara do javno mnjenje. Da taj gospodar ne bi postao nerazuman, nužno ga je prosvetliti, a kako ako ne naukom“ (nav. delo: 39). Takođe, i u delu O podeli društvenog rada, francuski sociolog navodi: „Ali iz toga što mi pre svega nameravamo da proučavamo stvarnost, ne proističe da se odričemo želјe da je popravimo – smatrali bismo da naša istraživanja ne zaslužuju ni jedan čas truda ako bi im svrha bila čisto spekulativna. Ako mi brižlјivo odvajamo teorijske probleme od praktičnih problema, razlog tome nije da bi smo ove poslednje zanemarili – mi to naprotiv činimo kako bi se došlo u položaj da ih bolјe rešimo“ (Dirkem,1972: 78).

Svojim stavom da: „društvene činjenice treba posmatrati kao stvari“, Dirkem nastavlјa raniju pozitivističku tradiciju. To u stvari, znači da su društvene pojave objektivne prirode, koje postoje i razvijaju se nezavisno od čovekove svesti i volјe, sa još jednom bitnom osobinom koja se ogleda u njihovoj funkciji, odnosno koristi za određeno društvo. Kako smatra Milić, „cilј njegovih razmatranja o normalnim i patološkim pojavama jeste da izgradi epistemološku osnovu praktične primene sociološkog saznanja koja bi imala naučni karakter. Naime, naučno uplitanje u društveni život, ili drugim rečima naučna politika, mogućni su jedino ako se naučno mogu razlikovati normalne i patološke pojave“ (Milić,1996:115). Tako Dirkem dolazi do zaklјučka da je normalno sve ono što je u određenom društvu prosečno, a sve ono što u određenom društvu u većoj ili manjoj meri odstupa od proseka, smatrao je patološkim. Po njemu, sociologija je nužno uporedna nauka, koja se ne može ograničiti na proučavanje jednog društva ili jednog njegovog tipa, već mora proučavati društvo u svim njegovim razvojnim fazama, i samo na taj način može da reši neka svoja osnovna teorijska pitanja. (up. Ilić, 2007:161-216)

Kritiku pozitivizma možda je najbolјe prikazati ako se izloži i drugi epistemološki pravac klasične sociologije – istorizam.
Ovo stanovište nastaje sredinom druge polovine XIX veka, i to u konzervativnom idejnom okrilјu romantizma, pretežno nemačkog. Istorizam se od pozitivizma razlikuje više metodološki nego ideološki. On se trudi da prepozna karakteristike pojedinačne epohe, shvatanjem osobenosti i uslova koji se javlјaju u vremenu o kome govorimo ili koje tumačimo. Odbijajući pretpostavku o stalnom napretku i stalnoj usavršivosti, pristalice istorizma uvode učenje o istorijskom pravu, nasuprot prirodnom, što otvara i polemiku o nacionalnom identitetu. „Istorizam kraja ovog veka (XIX veka, prim.I. B.), izgrađen je na pretpostavci da u istoriji čovečanstva nema nekog sveopšteg reda i opštih zakona, nego da su svi njeni uži delovi samosvojne celine, koje se samo kao takve mogu saznati… Ova ideja o istoriji koju čine kvalitativno različiti i potpuno diskontinuirani delovi jeste najdublјe idejno jezgro novog istorizma… Osnovna odlika istorijskog proučavanja jeste da se shvati konkretna osobenost neke istorijske celine“ (Milić,1996:135−136). Sledeći Milića, moguće je izdvojiti nekoliko karakteristika ili osnovnih crta istorizma, koje se upravo zasnivaju na kritici tada uveliko dominantnog pozitivizma. Pre svega, pristalice istorizma ističu svoje neslaganje sa idejom da prirodne i društvene nauke mogu biti jedinstvene u svojim metodološkim načelima. To dalјe podrazumeva i osporavanje ideje o primenjivosti metodoloških dostignuća iz prirodnih u društvene nauke . Kod pristalica istorizma postoji stalna sumnja u mogućnost otkrivanja zakonitosti u društvenom životu, iz čega proizlazi i stav da otkrivanje zakona koji vladaju među pojavama i nije primarni zadatak nauke o društvu. Pored toga, iznosi se i sumnja u mogućnost postojanja opšte teorijske nauke o društvu (ovaj stav će prevazići Veber u svojim teorijskim razmatranjima), umesto čega se nudi veoma opisno shvatanje istorije, koja se smatra osnovnom naukom o društvu (up. Milić,1996: 133-137).

U svom delu Beda istoricizma (1957), K. Poper iznosi opsežnu kritiku istoricizma koja se danas uzima kao paradigma, a ona se, kako sam kaže, može sveti na sledeće argumente: „Istoricizam shvatam kao takav pristup društvenim naukama, koji razvija tvrđenje da je istorijsko predviđanje njihov osnovni cilј, i da se taj cilј može postići otkrivanjem ritmova ili obrazaca, zakona ili pravaca, na kojima se zasniva istorijski razvoj …Pokušaću da ukratko iznesem u čemu se sastoji to pobijanje istoricizma… Istorijska kretanja su pod velikim uticajem lјudskog znanja… Racionalnim ili naučnim metodama ne možemo predvideti budući rast našeg naučnog znanja… (i) prema tome ne možemo predvideti buduća istorijska kretanja… Ne može postojati nikakva teorija istorijskog razvoja koja bi služila kao osnova istorijskog predviđanja… Prema tome, osnovni cilј istoricističkih metoda zasnovan je na pogrešnim pretpostavkama, dakle, istoricizam je neodrživ“ (Poper,1957, pr. Gligorov, 1988:146–149) . U tom kontekstu, i Sidmen, svoju kritiku istoricizma upravo usmerava u pravcu istorijskog diskontinuiteta u teoriji nauke i navodi da se „istoricizam može definisati kao pokušaj da se nauka datog perioda razume u njenim sopstvenim kategorijama“ (Siidmen,1983,pr. Mimica,1999:268). Isti autor, negirajući postojanje istorijskog diskontinuiteta nauke, koja tvrdi da se predmet i problemi društvenih nauka u prošlosti razlikuju od današnjih (zato što se društvo neprestano menja) navodi svoje argumente koji stoje u suprotnosti sa takvim stavom : „Istoricista smatra da se svaka generacija naučnika u društvenim naukama suočava sa jedinstvenim predmetom i skupom problema koji odražavaju osobeno društveno-istorijsko ustrojstvo društva … ukoliko nismo spremni da poreknemo opravdanost zahteva društvene nauke da razvija sistematsko znanje – moramo priznati postojanje opštih problema i generalizujućih objašnjenja lјudskog ponašanja. “ (isto:273) „Rasprava oko različitih aspekata ovog problema je obeležila aktivnost filozofije društvenih nauka u ovom veku (dvdesetom veku, prim. I.B.) Pozitivizmu je prigovarano da je, podređujući realnost logičkom formalizmu, u stvari, podredio razum onome što je direktno dato (Habermas). Pozitivisti su, opet, uzvraćali da se vrsta iskustva koja se pripisuje razumevanju može interpretirati kao činjenica (Albert), a hermeneutičkoj epistemologiji su pridavali značaj u fazi generisanja hipoteza (Neurath). No, ono što ostaje kao činjenica je to da je, dok su rasprave trajale, empirijska sociologija uznapredovala usavršavajući dalјe svoju metodologiju i da je pozitivistički pristup održao svoju prisutnost u sociologiji“. (Cvejić,1997:390)

Prema Diltaju, zadatak duhovnih nauka, u koje spadaju i istorijske nauke, jeste u razumevanju i tumačenju suštine stvari. Za razliku od prirodnih nauka, gde se pojava proučava spolјa, i gde može postojati distanciranost od predmeta proučavanja, duhovne nauke nemaju tu osobinu i kod njih je nemoguća distanciranost subjekta i objekta istraživanja. To omogućava da se onaj ko istražuje „uživi“ u problem, i ta ontološka bliskost čini da se pojava bolјe razume i protumači, tako što se pronalaze motivacioni sklopovi, a ne kauzalni. Dakle, po Diltaju, cilј istorijskog saznanja nije otrivanje nekih opštih zakona. „Cilј je društvenih nauka da shvate pojedinačno i individualno u istorijsko-društvenoj stvarnosti“ (Diltaj,1980:27). Osnovna razlika između prirodnih i društvenih nauka, po njemu, jeste u različitoj prirodi iskustva na kojima se te nauke zasnivaju, i ta razlika je dvostruka. Prvo, zbog spolјašnjeg odnosa prema pojavama, prirodne nauke teže objašnjenju, dok duhovne (društvene), zato što pružaju mogućnost saznanja unutrašnjeg smisla, omogućavaju i da se pojava razume. To saznanje unutrašnjeg smisla je po Diltaju, intuitivno. Drugo, dok u prirodi vlada nužnost, koja neminovno proizvodi kauzalni odnos među pojavama, u istoriji (društvu) vladaju vrednosti i sloboda. (up.Novaković,1994:70-71) Iz navedenog postaje razumlјivo njegovo protivlјenje filozofiji istorije i sociologiji, kao pokušajima da se teorijski objasne neke osnovne pravilnosti i iz toga izvedu zakoni društvenog života. Diltaj na kritici preteranog intelektualizma teorije saznanja i pozitivističkom odbacivanju introspekcije gradi stav da se društvene nauke moraju oslanjati na celokupno čovekovo iskustvo. „Poreklo filozofije istorije Diltaj traži u hrišćanskoj ideji o istoriji kao teodiceji, objašnjavanju božje promisli. Filozofija istorije pokušava da odgonetne ovu istorijsku zagonetku služeći se drugim, metafizičkim sredstvima. Sociologija Konta, Mila i Spensera je samo novi naturalistički oblik filozofije istorije. Ona nije manje apstraktna od filozofije istorije, ali unosi u razumevanje prirode istorijskog saznanja još jednu zabludu, jer smatra da se ono može postići primenom metode prirodnoh nauka“ (Milić,1996:139). Vrednost istorijskih zbivanja nalazi se upravo u njihovoj neponovlјivosti, a pažnju istraživača privlači upravo ono što nadilazi prosečnost nekog istorijskog događaja. U tu svrhu treba da posluži i razumevanje, koje ima zadatak da neposredno iskustvo učini što objektivnijim, pouzdanijim, nastojeći da pojedinačne doživlјaje poveže u šire smisaone celine. Ovo povezivanje pojedinačnog u opšte smisaone celine Diltaj naziva tumačenjem, što predstavlјa veoma težak postupak, u kome dolaze do izražaja lične osobine pojedinca, koje podrazumevaju izvesnu darovitost i genijalnost. Ipak, Diltaj ne zanemaruje činjenicu da se takvo saznanje može postići i izvesnim ovladavanjem posebnih teorijskih znanja i veština, i u tu svrhu je potrebna hermeneutika i kritika istorijskih izvora. Što znači da intuicija treba da ima i dovolјno razvijenu iskustvenu osnovu. (up. Milić,1996:145-146) .
U kritici pozitivističkih postavki mnogo većeg uticaja imala su gledišta tzv. Badenske novokantovske škole i njenih najistaknutijih predstavnika, V. Vindelbanda i H. Rikerta. Za razliku od Diltaja, koji smatra da se razlika između prirodnoh i društvenih nauka ogleda u različitoj prirodi iskustva, novokantovci ističu da se ta razlika nalazi u različitim saznajnim cilјevima, i interesovanjima: „Prema tome, za novokantovce ova razlika ne počiva (kao kod Diltaja, prim. I.B.) na psihološkim, već na logičkim osnovama. Naime, za njih su i prirodne i društvene nauke iskustvene, ali je razlika u tome što su jedne zainteresovane za ustanovlјavanje zakonitosti i opštih teorija koje se odnose na iskustvo, dok bi se druge bavile onim što je posebno i pojedinačno u tom iskustvu“ (Novaković, 1994:72).
Vindelband ističe da se nauke koje proučavaju opšte i zakonito u iskustvu nazivaju nomotetičkim, dok bi nauke koje proučavaju individualnu neponovlјivu i autentičnu prirodu neke pojave bile idiografske. Ova podela, kako zaklјučuje Vindelaband, ne odgovara podeli na prirodne i društvene nauke, već je više idealnotipska, dok su u praksi moguća preklapanja, tako da mnoge prirodne nauke koriste idiografski (istorijski) metod. Ali, ostaje ipak nejasno u kojoj meri se i nomotetska metoda može primeniti van prirodnih nauka. Ovakav stav, prema Vindelbandu proizlazi iz toga što je u prirodi moguće ponavlјanje neke pojave ili događaja, iz čega se može izvesti i zaklјučak o zakonima koji vladaju među pojavama, dok je u društvu, ili tačnije u istoriji, svaki događaj neponovlјiv: „Po svojoj logičko-epistemološkoj strukturi ove dve vrste nauka se bitno razlikuju. U nomotetskim preovladava apstrakcija, u idiografskim konkretna očiglednost ili slikovitost“ (Milić, 1996:151). Vindelbandova stanovišta nastojao je da proširi njegov savremenik, Rikert.
Podržavajući osnovane stavove Diltaja i Vindelbanda o korenitoj razlici između prirodnih i društvenih nauka, Rikert u svoja teorijska razmatranja uvodi pojam kulture, koju smatra predmetom interesovanja društvenih, odnosno istorijskih nauka. Prema Rikertu, postoji osnovna razlika između prirode i kulture. Priroda je sve što nastaje nezavisno od čovekove delatnosti, dok je kultura, upravo suprotno, proizvod čovekove delatnosti, pa se zato i u osnovi svake kulturne pojave nalazi neka lјudska vrednost, koja predstavlјa osnovni predmet proučavanja istorijske, tj. kulturne nauke. Pošto se stvarnost ne može saznati u celini, prilikom svakog saznanja vrši se određeni izbor prioriteta, pa se i nauke razlikuju prema svojim kriterijumima, ili načelima izbora: „Načelo izbora u prirodnim naukama jeste traganje za opštim karakteristikama pojave, dok se kulturne nauke rukovode principima vrednosti, pa za predmet svog istraživanja biraju upravo ono što je posebno. Cilј kulturnih nauka nije stvaranje opštih pojmova i univerzalnih zakona, već prikazivanje lјudske istorijske stvarnosti u njenoj izvornoj pojedinačnoj (ili posebnoj) konkretnosti“ (Novaković, 1994:73). Vrednosti predstavlјaju određen stav prema pojavama i u njima je sadržana ocena njihovog značaja za čoveka, odnosno društvenu grupu, koja uslovlјava delovanje u određenom pravcu. Ljudsku delatnost uvek više pokreće ono što se smatra značajnim i vrednijim, pa se poznavanje vrednosti smatra primarnim pri pruočavanju i shvatanju smisla čovekove pojedinačne ili grupne delatnosti. Međutim, pošto je poznato da se vrednosti u različitim društvima razlikuju, primarno je pitanje – kako društvenim (duhovnim, istorijskim, kulturnim) naukama obezbediti objektivnost, barem približnu onoj koju prirodne nauke postižu utvrđivanjem opštih zakona? Prema Rikertu, objektivnost je moguće postići stvaranjem jednog opšteg sistema vrednosti, koji bi imao ulogu opšteg zakona, što je veoma spor i težak proces, koji je moguće ostvariti proučavanjem istorijskog razvoja tih vrednosti.
Zajednička crta Diltaja i novokantovaca ogleda se u tome što oba gledišta negiraju mogućnost uspostavlјanja kauzalnih veza u društvu, a time i otkrivanje određenih zakonitosti u društvenoj nauci.

Rečeno je da pozitivizam i istorizam proizlaze iz različitih filozofskih stanovišta, pri čemu pozitivizam ima korene u engleskom empirizmu, a istorizam u filozofiji nemačkog romantizma. Pa ipak, iako imaju različitu predistoriju, moguće je izvući neke zajedničke karakteristike. To se, pre svega, odnosi na njihov konformistički odnos prema spostvenom, postojećem društvu. Pristalice i jednog i drugog epistemološkog pravca, linijom Kont − Dirkem, ili Diltaj − Vindelband − Rikert, dosledno podržavaju postojeće društveno uređenje, razmatrajući čak i mogućnosti koje bi doprinele njegovom unapređenju, ne uviđajući, samim tim, slabosti koje ono sa sobom nosi. Ovakav njihov odnos prema postojećem (sopstvenom društvu), bio je predmet raznih kritika, počevši od marksizma, pa do liberalizma. Te krituke su upravo bile usmerene na ovu ideološku komponentu i pozitivizma i istorizma.
Druga zajednička komponenta, koja posredno proizilazi iz njihovog konformističkog odnosa prema sopstvenom društvu, sastoji se u tome da i jedni i drugi, iako iz različitog metodološkog ugla, smatraju da je osnov za održanje postojećeg društvenog stanja, ili njegovog unapređenja, vrednosni konzenzus. To se jasno može videti ako se posmatra linija Kont − Dirkem − Rikert. Naime, kako je i ranije navedeno, osnova društvenog progresa, kod Konta, sastoji se u saglasnosti koja počiva na jedinstvenim ubeđenjima, verovanjima i moralnim normama. Dirkemove ideje i etičke vrednosti, koje su srž društva, odnosno kolektivne svesti, predstavlјaju osnovu održanja društva, koje da bi se razvijalo u pozitivnom smeru, mora da počiva na solidarnosti, od čijeg stepena intenziteta i zavisi društveni progres. I kod Rikerta, vrednost kao načelo izbora „kulturnih“ nauka ima veoma veliki značaj, jer izgrađivanjem jednog opšteg sistema vrednosti, koje bi bile istovetne u svakom društvu, analogno opštim zakonima u prirodnim naukama, moguće je postići objektivnost u proučavanju društva. Međutim, za razliku od pozitivista, pristalice istorizma manje su optimistične u pogledu društvenog razvoja, a naročito unapređenja postojećeg društvenog sistema, i ne postavlјaju to kao svoj primarni cilј. Dakle, ako se rezimiraju navedeni stavovi, može se reći da u njima dominira jedna etičko-idejna, pa čak i psihološka komponenta, koja je zamaglјena različitim epistemološkim pristupima.
Isticanjem ovih zajedničkih osobina ne mogu se, ipak, zanemariti i nepremostive razlike između pozitivizma i istorizma. Te razlike su, u prvom redu, logičko-epistemološke prirode, iz čega slede i korenite metodološke razlike. Pozitivsti, prilikom uvođenja metoda prirodnih nauka u društvene, insistiraju na njihovom nužnom prilagođavanju osobenostima predmeta proučavanja kakvo je društvo, dok pristalice istorizma zastupaju sasvim suprotan stav. Bilo da se radi o različitoj prirodi iskustva prirodnih i društvenih nauka, kao kod Diltaja, ili isticanjem individualnosti i neponovlјivosti društvenih događaja, na čemu insistira Vindelband, ili kao kod Rikerta, stavom da se društvene nauke rukovode vrednostima, tragajući za stvaranjem jedinstvenog i opšteg sistema vrednosti, zastupa se stav o korenitoj i nepremostivoj razlici između prirodnih i društvenih nauka. Ovo im, kako je ranije rečeno, daje za pravo da negiraju preuzimanje ili uvođenje metoda prirodnih nauka u društvene, u cilјu otkrivanja naučnih zakona i postizanja njihove objektivnosti. Pored toga oni negiraju da je smisao društvenih nauka otkrivanje i uspostavlјanje naučnih zakona, I na kraju, kod pristalica istorizma, postoji čak i izvesna sumnja u pogledu mogućnosti formiranja jedne opšte teorijske nauke o društvu. Međitim, pojedini autori, (Myers,1997:21) smatraju da jedan deo filozofskih osnova istorizma leži i u pozitivizmu, misleći pri tom, na pretpostavku da je društvena stvarnost objektivno data i da je njeno saznavanje moguće. (up. nav.)

„Spor“ između pristalica pozitivizma i istorizma, započet krajem XIX, a nastavlјen u XX veku, za nauku o društvu bio je višestruko koristan;
− Najpre, zahvalјujući pozitivizmu, razvijeno je stanovište da se i društvo poput drugih vidova stvarnosti može naučno proučavati, i da se u tom cilјu mogu otkriti univerzalni i opšti zakoni koji bi omogućili objašnjenje aktuelnih društvenih stanja i predviđanje budućih kretanja društva.
− To je omogućilo uvođenje ranije korišćenih i razvijenih metoda, poput posmatranja, statističkih i matematičkih metoda, uporednog i istorijskog metoda.
− Pored pristupanja „činjenicama kao da su stvari“, dakle, spolјašnjeg pristupa, sa istorizmom je uočeno da bi u cilјu njihovog potpunijeg razumevanja, bilo poželјno otkriti i unutrašnji smisao i značenje koje im pridaju akteri društvenog života.
− Pod uticajem neopozitivizma usavršene su brojne metode koje se i danas koriste u naučnim istraživanjima, npr. upitnici, intervju, biografski metod i dr.
− Diskusija i protivrečnosti između pozitivizma i istorizma potstakla je mnoge kasnije mislioce i teoretičare društva na izgradnju sopstvenih teorijskih sistema, što je uticalo na pojavu pluralizma u okviru socioloških teorija, i razvoj sociologije kao nauke.
Objašnjavajući teorijsko-metodološki pluralizam u sociologiji, Šušnjić izvodi sledeće stavove: „Neke metode su prikladne za ispitivanje spolјašnjeg ponašanja, dok su druge podesnije za istraživanje unutrašnjeg iskustva. Drugim rečima, neke metode su pogodne za ispitivanje oblika a druge za istraživanje sadržaja društvenog života…Sve metode, koje vode do saznanja istine, u načelu su prihvatlјive za nauku… istinski korak u nauci upravo je onaj kada se napusti stara i otkrije nova metoda mišlјenja i istraživanja“ (Šušnjić, 1999:131-134).

Rezime: U radu se analiziraju ideje pozitivizma i istorizma, pri čemu se insistirajući na sličnostima i razlikama između ovih epistemoloških stanovišta, sagledava njihov doprinos sociološkom metodu i teoriji o društvu.Analiza se zasniva na sledećim postavkama :
− kratak prikaz glavnih obeležja pozitivizma i istorizma;
− osnovne ideje mislilaca koji su stvarali pod uticajem pozitivizma i istorizma.
− sličnosti i razlike između pozitivizma i istorizma, u teorijskom i epistemološkom smislu;
− sličnosti i razlike, između ideja i stavova mislilaca koji su svoje teorijske sisteme stvarali pod uticajem pozitivizma i istorizma.
Težište je postavlјeno na teorijske sisteme O. Konta, E. Dirkema, V. Diltaja i novokantovaca – Vindelbanda i Rikerta. Prilikom razmatranja pozitivističkih ideja, a radi potpunije hronološke perspektive, u razmatranje su uzete i ideje koje nastaju u prvoj polovini XX veka, a koje se u istoriji sociologije svrstavaju u tzv. neopozitivizam. Pored toga, prilikom izlaganja ideja istorizma, razmatraće se i tzv. drugi spor oko pozitivizma započet polovinom dvadesetog veka, sa delom K. Popera.

Za Ka filozofiji: Ivan Baščarević

 

Advertisements

Nova knjiga “ISTORIJA FILOZOFIJE II“


Danas se pojavila moja druga knjiga u Zagrebu i Mostaru. Šta reći? Preneću pismo cenjenog A. Kujundzića, pisca, filozofa i pesnika iz BiH-a, inače recezenta prve knjige i velikog borca za građanske slobode.

Poštovani gospodine Milić!

Jutros sam obradovan pojavljivanjem Vaše knjige koju sam već preuzeo i kojoj se uistinu radujem! ČESTITAM! Puno je tih historia napisano, ali niti jedna ne odiše svježinom i šarmom kao Vaše. To nije čudo, Vi ste mlad čovjek s lijepom širinom i otvorenošću prema filosofskoj misli i svijetu i općenito.

Pouzdano, znate bolje, nego li moja malenkost, kako i koliko je katastrofalna europocentričnost filosofske misli! A Vi to hrabro otvarate idući na Istok…Svaka VAM čast!
Pouzdano, pred Vama je puno posla i puno uspjeha. Posebno me interesiraju Vaši antropološki radovi.
S poštovanjem i srdačnim pozdravima, a

Knjigu možete downloadovati na sledećem sajtu:

http://www.digitalne-knjige.com/milic2.php

http://www.digitalne-knjige.com/naslovna.php

http://www.digitalne-knjige.com/sveknjige.php

http://www.digitalne-knjige.com/filozofija.php

http://www.digitalne-knjige.com/p165.php

http://www.digitalne-knjige.com/007/milic2/

http://tacno.net/