KRITIČKA TEORIJA DRUŠTVA


Uvod

Prosvetiteljsko poverenje u mogućnost racionalno? objašnjenja sveta i uređenja društva ostvaruje se u modernoj epohi, pre svega, posredstvom ubrzanog naučno-tehnološkog razvoja i primenom političkih doktrina liberalizma i socijalizma u uređenju društvenog života. Međutim, svetski ratovi, masovno i smišljeno uništavanje stanovništva, primena atomske bombe i ekološka kriza u XX veku ozbiljno su doveli u sumnju prosvetiteljska očekivanja.

Mogu li se naučnotehnički napredak i moderne političke doktrine posmatrati nezavisno od  njihovih trasičnih, čak katastrofalnih društvenih posledica? Da li je naučna racionalnost     jedina vrsta racionalnosti? Na koji način je moguće prevazići tragične posledice moderne nauke, tehnike i politike, a da se ne odbaci njihov doprinos napretku i održanju modernog društva? Postoji li racionalna alternativa naučnoj racionalnosti ili se moderna društva moraju prepustiti iracionalnom odlučivanju?

Pitanja poput ovih podstakla su jednu grupu mislilaca u Nemačkoj da tridesetih godina XX veka u Frankfurtu osnuju Institut za društvena istraživanja, koji se češće naziva „Frankfurtska škola“. Njeni najpoznatiji predstavnici bili su: Horkhajmer, Adorio, Markuze i From. Na njihovu delatnost uticali su Kant, Hegel, Marks, Frojd i filozofija prosvetiteljstva.

Maks Horkhajmer (Mah Horkheimer, 1895-1973) je bio profesor u Frankfurtu. Dolaskom nacionalsocijalista na vlast morao je da napusti Nemačku, u koju se vraća posle Drugog svetskog rata. Njegova najznačajnija dela su: Dijalektika prosvetiteljstva (napisano zajedno sa T. Adornom), Pomračenje uma, Tradicionalna i kritička teorija.

Teodor Adorno (Theodor Adorno, 1903-1969) je jedan od osnivača Frankfurtskog kruga. Napustio je Nemačku kada su nacionalsocialisti do­bili na izborima vlast. Vraća se u zemlju tek po­sle rata i nastavlja svoj filozofski rad. Njegova najpoznatija dela su: Minima moralia, Negativna dijalektika, Žargon autentičnosti, Dijalektika prosvetiteljstva (napisano zajedno sa Horkhajmerom).

Herbert Markuze (Herbcrt Marcuse, 1898-1979) bio je saradnik Instituta za društvena istraživanja. Po uspostavljanju vlasti nacionalsocialista, emigrira u SAD, gde ostaje da radi, ali održava bliske veze sa Evropom i saradnicima Frankfurtske škole. Njegova najznačajnija dela su: Eros i civilizacija, Čovek jedne dimenzije, Um i revolucija.

Erih From (Erich Fromm, 1900-1980) bio je saradnik „Časopisa za društvena istraživanja“. Posle pobede nacio­nalsocialista u Nemačkoj, emigrira u Meksiko, gde nastavlja sa radom. Njegova najznačajnija dela su: Bekstvo od slobode, Umeće ljubavi, Anatomija ljudske destruktivnosti, Zdravo društvo.

 

DIJALEKTIKA PROSVETITELJSTVA

Teorijska delatnost Frankfurtskog kruga naziva se kritičkom društvenom Teorijom. Ona obuhvata različita područja interesovanja – od društveno-ekonomskih analiza, preko psihoanalize, analize javnog mnjenja, do kritike kulture i ideologije.

Kritička teorija ss razlikuje od tradicionalne teorijske delatnosti. Naime, u tradicionalnoj filozofiji teorija se smatrala idealom svakog saznanja jer se verovalo da se samo čistom intelektualmom delatnošću, oslobođenom bilo kog posebnog praktičnog interesa, može prozreti suština sveta i čoveka. Nasuprot tome, kritička teorija posmatra teorijsko znanje samo kao jedan momenat ljudske racionalne delat­nosti. Teorijsko znanje uvek zavisi od neteorijskih odnosa u društvu, posebno odnosa vladavine, jer naučnoteorijsku delat­nost nije moguće razdvojiti od uslova, ciljeva i interesa koji vladaju u društvu u kome se ona razvija. Kritička teorija upravo ispituje i kritikuje odnose vladavine koji svako znači potčinjavaju svojim interesima. Stoga, mogućnost prevazilaženja društvene dominacije predstavlja osnovni pro­blem kojim se bavi kritička teorija. Polazeći od tih pretpostavki, ona ispituje i ograničenja prosvetiteljstva kao glavnog toka moderne civilizacije.

Primer takvog ispitivanja predstavlja knjiga Dijalektika Prosvetiteljstva, koju su zajedno napisali Horkhajmer i Adorno. Oni ne odbacuju samu ideju prosvetiteljstva, ali kritikuju neke njene pojavne oblike. Njihov cilj nije odbacivanje racionalnosti kao osnove društvenog delovanja, već prevazilaženje jednog ograničenog shvatanja racionalnosti koje nju samu ugrožava.

Šta je predmet njihove kritike? – Oni kritikuju sužava-nje pojma racionalnosti samo na racionalnost naučnog znanja. Prosvetiteljstvo, koje čini srž evropske kulture, predstavlja raskid sa mitskom svešću i pobedu kritičkog mišljenja nad verom u autoritet tradicije, mitskih i religioznih predanja i predrasuda svakodnevnog života.

Međutim, na najvišem stepenu svoga razvoja, u modernom tehničko-naučnom svetu, prosvetiteljstvo je stvorilo novi mit – mit naučnog znanja, koji podstiče nekritičku veru u moć posebnih nauka. Ponovnim izrastanjem mita u obliku političkih ideologija u krilu samog prosvetiteljstva dolazi do njegovog samorazaranja, čak do pomračenja uma, kako kaže Horkhajmer.

Šta je uzrok takvog razvoja prosvetiteljstva? – Uzrok je u posebnom shvatanju znanja kao moći koja svoj izraz nalazi u tehnici. Znanje kao moć pokazuje se najpre u odnosu na prirodu, a zatim kao moć u društvenim odnosima. Ideal takvog znanja je mogućnost potpunog proračunavanja i tehničkog ras­ polaganja prirodmom i društvenom stvarnošću, a njegov kri­terium je korisnost koja proizlazi iz praktično primene nauke. Onaj ko raspolaže takvom vretom znanja. ima stvarnu Društvenu moć, Stoga se može reći da je tehničko-naučna ra­cionalnost sredstvo (instrument) same vladavine u društvu. To znači da se um uključio u društveni život kao instrument vladavine prirodom, ljudima i društvom. Takva vrsta raci­onalnosti naziva se instrumentalna racionalnost.

Kako se manifestuje instrumentalna upotreba uma? – U odnosu na prirodu ona se pokazuje kao težnja za neograniče­ni m i nekontrolisanim iskorišćavanjem prirode, što može do vesti do uništavanja životne sredine. U odnosu na društvo ona se pokazuje kroz nastajanje totalitarnih društvenih poredaka, kao što su fašizam i komunizam, dok u demokratskim društvima dolazi do deformacije same ideje demokratije i gubitka individualnosti. Manipulisanjem javnim mnjenjem i primenom propagande princip većine pretvara se u svoju suprotnost. Tako većinu u društvu više ne predstavljaju slobodne i nezavisne individue, kojs samostalno donose svoje odluke, već to čini izmanipulisana masa. U tom pogledu, kritika prosvetiteljstva pokazuje se kao kriti­ka razvijenog industrijskog društva, čiju suštinu iskazuju filozofski pravci kao što su pozitivizam, pragmatizam i funkcionalizam.

Da li na osnovu svega toga sledi odbacivanje ideje prosvetiteljstva i napuštanje poverenja u um i istorijski napredak društva? – Izlaz nije u prihvatanju druge krajnosti iracionalizmu, jer bi to vodilo u varvarizam. Izlaz se nala­zi u obnavljanju ideje uma kao slobodnog i autonomnog racionalnog delovanja. Upravo treba obnoviti takvu zamisao umnog delovanja, koja se izgubila u prevlasti naučno tehničke racionalnosti. U skladu sa tim potrebno je obnoviti razliku, koju je već postavila nemačka klasična filozofija, razliku između razuma i uma, koja se može tumačiti i kao razlika između slobodnog (autonomnog) i instrumentalnog uma.

Instrumentalni um odnosi se na razum kao poseban oblik racionalnosti, koji se ispoljava u posebnim naukama i tehničkoj delatnosti. Zbog toga se može nazvati i tehničkom racionalnošću. Ova vreta racionalnosti nije autonomna jer sa­ma ne određuje cilj, uslove i smisao upotrebe naučnotehničkog znanja. Odluke o tome donose nosioci društvene moći, tako da primena naučno tehničkog znanja zavisi od odnosa vladavine u društvu. Međutim, prema shvatanju predstavnika kritičke teorije, upravo odnosi vladavine u društvu moraju da budu područje primene slobodne i autonomne racionalnosti.

Ako se prihvati to da um predstavlja opravdanu kritiku postojećih odnosa moći i vladavine u društvu sa stanovišta univerzalnog humaniteta, onda on još uvek može da bude osnova za ispravljanje istorijskih zabluda koje onemogućava-ju slobodan razvoj čovečanstva. To znači da prosvetiteljsku ideju, kao ideju poverenja u moć uma, ne treba odbaciti. Sam um treba i može sopstvenim sredstvima da prevaziđe ograničenja instrumentalno-tehničke racionalnosti, smatraju predstavnici kritičke teorije. Zahvaljujući sposobnosti samoispravljanja, on i dalje predstavlja nezamenljivu osnovu istorijskog napretka društva.

(M. Savić, V. Cvetković, N. Cekić, Filozofija str. 295-298, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 2003)

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s