T. ADORNO, H. MARKUZE – izvod iz dela (Minima moralia, Čovjek jedne dimenzije)


TEODOR ADORNO – izvod iz dela (Minima – Moralia)

 

 

 

 

 

 

 

 

Prije svega zapamti jedno, moje dijete. — Nemoral laži ne sastoji se u povredi sakrosanktne istine. Pozivati se na nju ima u krajnjem slučaju pravo ono društvo koje prema svojim prinudnim članovima ima takav odnos da traži da se otvoreno izjasne da bi ih onda moglo pouzdanije da sustigne. Univerzalnoj istini nije svojstveno da insistira na partikularnoj istini, koju ona, naravno, odmah preokreće u njenu protivnost. Uprkos tome, uz laz se lijepi nešto odvratno, Čija svijest se svakom ugoni starim bičem u glavu, ali istodobno kazuje ponešto o tamničaru. Greška je u prevelikoj iskrenosti. Ko laže stidi se, jer u svakoj laži mora iskusiti ono odvratno ustrojstva svijeta koje ga goni na laganje, ako hoće da živi, i pritom mu još pjevuši i „Budi uvijek vjeran i pošten“. Takav sram oduzima snagu lažima suptilnije organizovanih. Oni to čine loše, i time laž u stvari tek postaje nemoral prema drugom. Ona ga procjenjuje kao glupog i služi kao izraz nepoštovanja. Među izoštrenim praktičarima danas, laž je odavno izgubila svoju časnu funkciju, da zavarava o realnom. Niko nikom ne vjeruje, svi imaju odgovor na sve, Laže se samo da bi se drugom stavilo do znanja da jednom nije stalo ništa do drugog, da on nije potreban , da je nekom svejedno Šta misli o kome. Laž, nekad liberalno sredstvo komunikacije, danas, je postala jedna od tehnika bestidnosti, čijom pomoći svaki pojedinac širi oko sebe hladnoću pod čijom zaštitom može da napreduje.[…]

Za postsokratovce. — Intelektualcu, koji preduzima da praktikuje to što se ranije zvalo filozofijom, nije ništa neprimjerenije nego da u diskusiji, i čak bi se moglo reći u vođenju dokaza, hoće da ima pravo. Htjeti imati pravo, do u njegovu najsuptilniju logičku formu refleksije, predstavlja izraz onog duha samoodržavanja čije razrješavanje zapravo čini ono do čega je filozofiji stalo. Poznavao sam jednog koji je redom sebi mamio sve celebritete iz spoznajne teorije, prirodnih i duhovnih nauka, koji je sa svakim pojedinačno pro-diskutovao o svom sistemu, i, nakon što se više niko nije usudio da navede argument protiv njegovog formalizma, svoju stvar držao za apsolutno vrijednosno trajnu. Nešto od takve naivnosti je još na djelu svuda tamo gdje filozofija, makar samo izdaleka, nalikuje gestu uvjeravanja. Njemu u osnovi leži pretpostavka jedne universitas literarum, jedne apriorne saglasnosti duhova, koji mogu međusobno komuni cirati, a time već i cjelokupni konformizam. Kad se filozofi upuste u razgovor, a poznato je da im je ćutanje oduvijek padalo teško, onda bi trebalo da govore tako da oni svaki put ne zadrže pravo, ali na način koji protivnicima dokazuje neistinu. Radi se o tome da se imaju spoznaje koje nisu možda apsolutno tačne, odbranjive i postojane — takve neumitno izlaze na tautologiju — nego takve naspram kojih se pitanje o tačnosti postavlja samom sebi.

— Ali time se ne teži iracionalizmu, postavljanju proizvoljnih teza, opravdanih vjerom u oktrivenje intuicije, nego odstranjivanju razlike između teze i argumenta. Misliti dijalektički znači, u ovom aspektu, da argument treba da dobije drastiku teze, a teza da sadrži u sebi puninu svoga razloga. Otpasti moraju svi premošćujući pojmovi, sva povezivanja i logičke pomoćne operacije koje nisu u samoj stvari, sva sekundarna iskustvom predmeta nezasićena izvođenja zaključaka. U jednom filozofskom tekstu svi stavovi moraju stajati jednako blizu središtu. Hegelov cjelokupni postupak pruža svjedočanstvo o toj intenciji, a da to on nikad nije bio izrekao. Kao što ona ne bi željela da zna ni o kakvom Prvom, tako ona ne bi smjela da poznaje, strogo uzevši, nikakvo Drugo i ništa Izvedeno, i ona je zapravo premjestila pojam posredovanja iz formalnih međuodređenja u same stvari i time je htjela da nadmaši njikovu razliku od jednog njima spoljnog mišljenja koje posreduje. Granice, koje ostaju postavljene uspjehu takve intencije, u Hegelovoj filozofiji, jesu istodobno granice njene istine, naime ostaci prima prilosophia, jupozicije subjekta kao nečeg, uprkos svemu, „Prvog“. u dijalektićke logike spada to da se odstrane posljednji tragovi deduktivnog sistema zajedno s posljednjim advokatskim izgledom misli.[…]

„Kako ipak sve što postaje izgleda tako bolesno“. — Dijalektičko mišljenje suprotstavlja se postvarenju i u tome smislu da se odvažuje da ono pojedinacno svagda potvrđuje! u njegovoj pojedinačnostT i izdvojenost ono upravo npnje-đinačenje određuje kao proizvod opšteg. Tako ono radi kao korektiv naspram imanijske fiksiranosti tkao i protiv bezot-pornog i praznog hoda paranoidnog duha, koji apsolutni sud plaća cijenom iskustva stvari. Ali dijalektika zato ipak nije ono što je postala u engleskoj Hegelovoj školi i potom sasvim u prenapregnutom pragmatizmu Deweya: sense of pro-portions, svrstavanje stvari u njihovu pravu perspektivu, jednostavni ali tvrdoglavi zdravi ljudski razum. Kad se Hegel u razgovoru s Goetheom naizgled sam približio takvom shvatanju, utoliko Što je svoju filozofiju branio protiv Goetheovog platonizma time da ona nije ,,u osnovi ništa drugo“ „do regulisani, metodski izobražen duh protivrječnosti, koji je svoj-sven svakom čovjeku, čiji dar se uveliko pokazuje u razlikovanju istinitog od lažnog“, onda lukava formulacija sadrži šeretski, u pohvali onog što je „svojstveno svakom čovjeku“, istodobno denuncijaciju common-sense, čijim se najunutarnjijim određenjem čini to da se upravo ne prepusti vodstvu commen-sense, nego da mu se protivrječi. Common-sense, procjena stvarnih odnosa, svjetski izvježban pogled školovan na tržištu ima s dijalektikom zajedničko: slobodu od dogme, ograničavanja i zatrčavanja. Njegova trezvenost odaje nezaobilazan momenat kritičkog mišljenja. Ali odricanje od zaslijepljene samovolje je opet i njegov zakleti neprijatelj.

Opštost mišljenja, neposredno uzeta kao opštost u društvu kakvo jeste, ima za konkretan sadržaj nužno saglasnost. Nije nikako slučaj da se u devetnaestom vijeku upravo učmali i kroz prosvjetiteljstvo lošom savjesti snabdjeveni dogmatizam poziva na zdrav ljudski razum, tako da je jedan rasni pozitivist, kakav je Mili, bio prisiljen da polemizira protiv njega. Sence of proportions potpuno se odnosi na to da treba misliti u odnosima mjere i porecima veličina života koje stoje čvrsto. Treba samo jednom čuti jednog okorjelog reprezentanta neke vladajuće klike koji kaže: „To i nije tako važno“, treba samo posmatrati kako građani govore o preuveličavanju, histeriji, budalaštinama, pa da se zna da se upravo na mjestu na kome najspremnije istupa pozivanje na um radi neizbježno o apologiji neuma. Zdrav duh protivrječnosti He-eel je uzdizao bandoglavošću seljaka, koji je stoljećima učio da izdrži progone i namete feudalnih gospodara. Posao dija¬lektike je da napakosti zdravim nazorima, koje su kasniji moćnici čuvali od neopozivosti toka svijeta, i u njihovim ,,proportions“dešifruje vjerni i reducirani lik u ogledalu pretjerano uvećanih nesrazmjemosti. Dijalektički um je naspram vladajućeg uma neum: tek time Što vladajući um razobliči, J ukine, on sam postaje uman. Kakav zatrčaii i talmudistički gest je bilo to da se, usred razmjenske privrede koja funkcio-niše, insistira na razlici radnog vremena koje utroši radnik i onog što je nužno za reprodukciju njegovog života. Kako sve Nietzsche nije naopako vezivao repove svim konjima na kojima je jezdio u svoje juriše, kako sve nisu Karl Kraus, Kafka, čak Proust, svaki na svoj način, pristrasno krivotvorili sliku svijeta, da bi stresli predarsudu i krivotvor-stvo. Dijalektika se ne može zaustaviti pred pojmovima bolesnog i zdravog, čak ni pred pojmovima umnog i neumnog koji su s njima u bratskom odnosu. Ako je ona jednom vladajuće opšte i njegove proporcije spoznala kao bolesno — i u najdoslovnijem smislu označila kao paranoju, „bolesnu projekciju“ — onda njoj kao ćelija ozdravljenja ostaje je-dino ono što se po mjeri tog poretka prikazuje i samo kao bolesno, nastrano, paranoidno — štaviše kao „ludo“, pa važi danas kao i u srednjem vijeku da jedino liide kazuju vlasti istinu. U tom aspektu dužnost dijalekličara bi bila da takvoj istini luda pomogne da dođe do svijesti svoga vlastitog uma, bez koje bi ona zacijelo mogla da propadne u ponor one bolesti koju zdrav ljudski razum drugima diktira bez sažaljenje.[…]

Jedna riječ za moral. — Amoralizam, s kojim je Nietzsche zauzeo prijeteći stav prema staroj neistini, sam je pao pod verdikt istorije. Razlaganjem religije i njenim očiglednim filozofskim sekularizacijama ograničavajuće zabrane su izgubile svoju potvrđenu bit, svoju supstancijabiost. Najprije je pak materijalna proizvodnja bila još tako nerazvijena da se s izvjesnim razlogom moglo objaviti da tu nema dovoljno za sve. Ko nije ‘kritdkovao političku ekonomiju kao takvu morao se čvrsto držati ograničavajućeg principa, koji se onda izražavao kao neracionalizovano posvajanje na račun slabijeg. Objektivne pretpostavke za tp su se preinačile. Ne tek socijalističkom nonkonformisti, nego i ograničenom građaninu ograničavanje mora izgledati suvišno s obzirom na neposrednu mogućnost obilja. Implicitni smisao morala gospodara, ko hoće da živi mora da rinta, postao je u tom jadnija laž od mudrosti pastora u devetnaestom vijeku. Ako su se u Njemačkoj malograđani pokazali kao plave beštije, to ni u kom slučaju ne potiče iz nacionalnih osobenosti, nego otud što je sama plava bestijalnost, društveno razbojništvo, postala, prije očevidnog obilja, držanje grmalja, opsjenjenog filistra, upravo onog koji je „došao prekasno“, protiv koga je moral gospodara pronađen. Kad bi Cesare Borgia danas ustao, on bi ličio na Davida Friedricha Straussa i zvao bi se Adolf Hitler. Amoralizam predigovati postalo je stvar istih onih darvinista koje je Nietzsche prezirao, i koji grčevito proklamuju varvarsku borbu za opstanak kao maksimu, upravo zbog toga što ona više nije bila potrebna. Vrlina otmjenosti već odavno nije marila da se za sebe bolje prije drugih, nego da uzimanje dojadi i da se realno upražnjava poklanjajuća vrlina koja se kod Niezschea pojavljuje jedino kao obnovljena. Asketski ideali uključuju danas veću mjeru otpora protiv ludila profitne ekonomije nego prije šezdesetih godina iživljavanje protiv liberalne represije. Amoralist je mogao najzad da sebi dozvoli da bude tako blagonaklon, nježan, nesebičan i otvoren, kao već tada Nietzsche. Za jemstvo svoje nepromijenjene rezistencije on tame stalno ostaje usamljen kao u u dane kad je normalnom svijetu okretao masku zla da bi normu poučio strahu od njene sopstvene naopakosti.[…]

Intellectus sacrificium intellectus. — Pretpostaviti da mišljenje profitira od propadanja emocija zbog rastuće objektivnosti ili da samo ostaje indiferentno naspram toga tek je izraz procesa zaglupljivanja. Društvena podjela rada djeluje povratno na čovjeka, ma kako preporučljivo postignuće ona inače može unaprijediti. Sposobnosti, koje se razvijaju kroz uzajamno djelovanje, šljunu se ako se odvoje jedna od druge. Nietzscheov aforizam da „stepen i način polnosti nekog čovjeka seže do najvišeg vrha njegovog duha“ pogađa više no samo jedno psihološko stanje stvari. Pošto se još i nadalje objektivizacije mišljenja hrane od poriva, u ovima se razara uslov samog duha. Zar je sjećanje, kojim se hoće sačuvati ono što ipak prolazi, odvojivo od ljubavi? Nije li svako buđenje mašte potvrđeno željom, koja time što razmješta svoje elemente, ponad postojećeg prelazi u vjernost? Nije li čak najjednostavniji opažaj obrazovan na strahu od onog što se opaža, ili na požudi za njim?

Zadijelo se je objektivni smisao spoznaje objektiviranjem svijeta, sve više oslobađao od porivne osnove; zacijelo spoznaja zakazuje tamo gdje njeno popredmećujuće postignuće ostaje u prinudi želja. Ako porivi nisu u misli koja se otimlje od takve prinude istodobno ukinuti, to više do spoznaje uopšte ne dolazi, i misao koja ubija svoga oca, želju, biva pogođena osvetom gluposti. Sjećanje se tabuira kao neizračunljivo, nepouzdano, iracionalno. Intelektualna sipljivost, koja slijedi poslije toga i dovršava se u manjku istorijske dimenzije svijesti, neposredno omalovažava sintetičku apercepciju, koja se, prema Kantu, ne može odvojiti od „reprodukcije u uobrazilji“, od sjećanja. Mašta, danas dodijeljena resoru nesvjesnog i u spoznaji prognana kao djetinji rudiment bez suda, jedino uspostavlja onu vezu između objekta iz koje nezaobilazno proizilazi svaki sud: protjera li se ona, to biva istodobni prognan sud, stvarni čin spoznaje. Kastracija opažaja, pallj, kontrolnom instancom, koja mu odriče bilo kakvu požudnu anticipaciju, upravo ga time satjeruje u shemu nemoćnog ponavljanja onog što je svagda već poznato. To da zapravo vaše nešto ne smije biti viđeno, izlazi na žrtvovanje samog intelekta.

Kao što pod odriješenim primatom proizvodnog procesa nestaje ono Čemu uma, sve dok on ne spadne na fetišizam sebe sama i spoljne moći, tako on istodobno povratno obrazuje sama sebe i prilagođava se svojim funkcijama čiji misaoni aparat služi još samo tome da se mišljenje spriječi. Ako je jednom izbrisan posljednj emocionalni trag, onda od mišljenja preostaje jedino apsolutna tautologija. Sasvim čisti um onih koji su se potpuno oprostili od sposobnosti „da predstave neki predmet i bez njegove prisutnosti“, konvergiraće s čistom besvjesnošću, s maloumnošću u najdoslovnijem smislu, pošto je, mjereno visoko izdignutim realističkim idealom datosti koja je slobodna od kategorija, svaka spoznaja pogrešna, a tačna samo ona na koju se više Čak ne bi ni moglo primijeniti pitanje o tačnom ili pogrešnom. Da se pri tome radi o daleko prodrlim tendencijama pokazuje se na svakom koraku u naučnom pogonu koji je na putu da podjarmi i ostatke svijeta, te nezaštićene razvaline.

(Teodor Adorno, Minima-moralia, Veselin Masleša, Sarajevo, 1987) 

****

HERBERT MARKUZE – izvod iz dela (Čovjek jedne dimenzije)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

NOVI OBLICI KONTROLE

U razvijenoj industrijskoj civilizaciji prevladava ugodna, uhodana, razumna, demokratska nesloboda. Loje znamen tehničkog progresa. Zaista, što može biti razumnije nego obuzdavanje individualiteta u mehanizaciji društveno potrebnih, no bolnih izvedbi; koncentracija individualne inicijative u efektivnije, produktivnije korporacije; reguliranje slobodne konkurencije među nejednako opremljenim ekonomskim subjektima; ograničenje prerogativa i nacionalnih suvereniteta koji koče internacionalnu organizaciju sredstava. Može se ponegdje zažaliti da ovaj tehnološki poredak također uključuje političku i intelektualnu koordinaciju — no, ipak je to razvoj koji obećava.

Prava i slobode koji su bili vitalni faktori u počecima i ranijim stupnjevima industrijskog društva prepuštaju se višim stupnjevima tog istog društva: oni gube svoje tradicionalno opravdanje i sadržaj. Slobode misli, govora i savjesti su bile — upravo kao slobodna inicijativa koju su proizvele i zaštićivale — bitno kritičke ideje sačinjene da bi nadomjestile zastarjelu materijalnu i intelektualnu kulturu jednom produktivnijom i racionalnijom. Kad su postali institucionalizirani, ove slobode i prava su dijelili sudbinu društva u kome su integralni dio: ostvarenje ukida premise.

Kako sloboda od nužde — konkretna supstancija svake slobode — postaje realna mogućnost tako slobode pripadne stanju niže produktivnosti gube svoj sadržaj. Neovisnost misli, autonomija i pravo na političku opoziciju lišeni su svoje bazične kritičke funkcije u društvu koje je, čini se, sve sposobnije da zadovolji potrebe pojedinaca posredstvom načina na koje je organizirano. Lakvo društvo može s pravom zahtijevati prihvaćanje svojih principa i institucija i reducirati opoziciju na raspravljanje i proizvođenje alternativnog programiranja politike unutar status quoa. U tom pogledu, čini se da je mala razlika da li porast zadovoljenja potreba ostvaruje autoritaran ili neautoritaran sistem. U uslovima porasta životnog standarda nekonformizam sa sistemom izgleda kao društveno nekoristan, tim više što on uključuje osjetne ekonomske i političke reperkusije i prijeti glatkom funkcioniranju cjeline. Zaista, čini se da nema razloga — bar što se tiče životnih potreba — da bi se proizvodnja i raspodjela odvijala posredstvom takmičarske konkurencije individualnih sloboda.

Slobodna inicijativa već od početka nije bila, u cjelini, blagodat. Kao sloboda da se radi ili gladuje, ona je uključivala mukotrpan rad, neizvjesnost i bojazan za veliku većinu stanovništva. Kad čovjek ne bi više bio prisiljen da se potvrđuje na tržištu kao slobodan ekonomski subjekt, iščezavanje te vrste slobode bi bilo jedno od najvećih ostvarenja civilizacije. Tehnološki proces mehanizacije i standardizacije bi mogao osloboditi individualnu energiju za još neispisanu domenu slobode s onu stranu nužnosti. Sama struktura čovjekova egzistiranja bi bila izmijenjena; čovjek bi bio oslobođen svijeta rada, koji mu nameće strane potrebe i strane mogućnosti; bio bi slobodan da upotrijebi autonomiju u životu, koji bi bio njegov vlastiti. Ako bi proizvodni aparat mogao biti organiziran i usmjeren spram zadovoljenja vitalnih potreba, kontrola nad njim bi mogla biti i centralizirana. Takva kontrola ne bi priječila individualnu autonomiju, već bi je omogućavala.

To je cilj unutar mogućnosti razvijene industrijske civilizacije, »svrha« tehnološkog racionaliteta. Pa, ipak, u postojećem djeluje suprotan smjer: aparat nameće svoje ekonomske i političke zahtjeve za odbranom i ekspanzijom u radno vrijeme i slobodno vrijeme, u materijalnu i intelektualnu kulturu. Suvremeno industrijsko društvo tendira totalitarizmu na osnovu organizacije njegove tehnološke baze. Jer »totalitaran« ne znači samo terorističku političku koordinaciju društva već, također, neterorističku, ekonomsko-tehnološku koordinaciju koja djeluje posredstvom manipuliranja potrebama, dodjeljujući interese. Ona tako sprečava izbijanje efikasne opozicije protiv cjeline. Ne pogoduje totalitarizmu samo određena forma vladavine ili načela partije već, također, određeni sistem proizvodnje ili raspodjele koji ne isključuje »pluralizam« partija, novinskih listova, »sila protuteže« itd.)

Političke snage se danas potvrđuju svojom moći nad mašinskim procesom i tehničkom organizacijom aparata. Vlada razvijenih industrijskih društava, i društva u industrijskom razvitku, može se održati i osigurati samo kad uspije mobilizirati, organizirati i eksploatirati tehničku, zanatstvenu i mehaničku produktivnost raspoloživu industrijskoj civilizaciji. Ova produktivnost mobilizira društvo u cjelini, iznad, i s onu stranu bilo kakvih posebnih individualnih ili grupnih interesa. Gola činjenica da fizička (samo fizička?) moć mašine nadmašuje moć pojedinca i bilo koje posebne grupe po-jedinaca čini mašinu najefikasnijim političkim instrumentom u svakom društvu u kome je bazična organizacija — organizacija mašinskog procesa. No, politički smjer može biti pre-okrenut; moć mašine je bitno samo nagomilana i projektirana moć čovjeka. U ovoj mjeri u kojoj svijet rada u sebi nosi mašinu i, prema tome, mehaniziranje on postaje potencijalna baza za novu slobodu čovjeka.

Savremeno industrijsko društvo pokazuje da je doseglo stupanj na kome »slobodno društvo« ne može više biti adekvatno određeno tradicionalnim terminima ekonomskih, političkih i intelektualnih sloboda. Ovo ne zbog toga što su te slobode postale beznačajne, već zato jer su suviše važne da bi bile svedene na tradicionalne forme. Potrebne su nove forme realizacije koje odgovaraju novim mogućnostima društva.

Takvi novi oblici mogu biti indicirani samo u negativnim određenjima jer bi ona significirala negaciju dominantnih formi. Tako bi ekonomska sloboda značila oslobođenje od ekonomije — od nadređenosti ekonomskih snaga i odnosa, oslobođenje od svakodnevne borbe za egzistenciju, od zarađivanja za življenje. Politička sloboda bi značila oslobođenje individuuma od politike koju oni sad stvarno ne kontroliraju. Slično tome, intelektualna sloboda bi značila restauraciju individualne misli koja je sada apsorbirana u masovnoj komunikaciji i nametnutom mišljenju, značila bi ukidanje »javnog mnjenja« skupa s njegovim tvorcima. Nerealističan ton ovih propozicija ne indicira njihov utopistički karakter već jakost onih snaga koje priječe njihovu realizaciju. Najefikasnije i najotpornije oružje protiv oslobođenja jest nametanje materijalnih i intelektualnih potreba koje perpetuiraju zastarjele forme borbe za egzistenciju.

Uvijek je bio preduvjetovan intenzitet, zadovoljenje i čak karakter ljudskih potreba iznad biotičke razine. O usmjerenosti predominantnih društvenih institucija i interesa ovisi da li će mogućnost da se nešto čini ili pusti, uživa ili uništi, prisvoji ili odbaci postati potreba. U tom smislu su ljudske potrebe povijesne potrebe; u razmjeru u kome društvo zahtijeva represivan razvoj individuuma, njegove potrebe i zahtjev za njihovim zadovoljenjem jesu predmet bezkompro-misnih kritičkih mjerila spram postojećeg.

Treba razlikovati istinske od krivih potreba. »Krive« su one koje su individuumu nametnuli posebni društveni interesi u njegovu obuzdavanju: potrebe koje perpetuiraju mukotrpan rad, agresiju, mizeriju i nepravdu. Zadovoljenje takvih potreba može u najvećoj mjeri ugoditi čovjeku. No, ovakva sreća nije okolnost koju treba podržavati i štititi ako ona služi tome da se blokira razvoj njegove sposobnosti da raspozna zarazu cjeline i da prione uz šanse za ozdravljenje. Rezultat je, tad, euforija u nesrećnosti. Većina predominantnih potreba za relaksacijom, razveseljavanjem, ponašanjem i konzumcijom prema oglasima — da se voli i mrzi ono što drugi vole i mrze — spada u tu kategoriju krivih potreba.

Takve potrebe imaju društveni sadržaj i funkciju koji su predodređeni izvanjskim moćima nad kojima individuum nema kontrole. Razvoj i zadovoljenje takvih potreba su heteronomni. Mada takve potrebe, reproducirane i učvršćene uslovima egzistiranja, mogu postati čovjekove vlastite potrebe, ma kako da se on identificira s njima i nalazi u njima zadovoljstvo, — one ostaju to što su bile od početka: proizvodi društva u kome dominantan interes zahtijeva potiskivanje.

Dominacija represivnih potreba je kompletirana činjenica prihvaćena u ignoranciji i porazu. No, ova činjenica treba da bude raščinjena kako u interesu onog sretnog individuuma tako i u interesu onih čija je bijeda cijena zadovoljenja ove sreće. Jedine potrebe čiji je zahtjev za zadovoljenjem neumanjiv jesu vitalne potrebe — ishrana, odjeća, stanovanje na postignutom stupnju kulture. Zadovoljenje ovih potreba je preduslov za realizaciju svih potreba, kako onih nesublimiranih tako i onih sublimiranih.

Za svaku svijest i savjest, za svako iskustvo koje ne prihvaća preovlađujuće društvene interese kao vrhovni zakon misli i ponašanja — postojeći univerzum potreba i zadovoljenja je činjenica koja treba biti preispitana s obzirom na istinitost i krivost. Istinitost i krivost su potpuno povi-jesne, pa je njihova objektivna zasnovanost povijesna. Sud o potrebama i njihovu zadovoljavanju pod datim uvjetima uključuje mjerila prioriteta — mjerila u odnosu na optimalan razvoj čovjeka, svih ljudi, pod optimalnim korištenjem raspoloživih materijalnih i intelektualnih sredstava. Sredstva su proračunljiva. »Istina« i »krivost« potreba određuju objektivne uslove utoliko što su univerzalno zadovoljenje vitalnih potreba i, iznad toga, progresivno reduciranje rada i siromaštva općevaljani kriteriji. Kao povijesni kriteriji, oni ne variraju samo u odnosu na područja i stupanj razvoja već, također, oni mogu biti određeni samo u (većoj ili manjoj) kontradikciji spram postojećih. Koje sudište može polagati zahtjev na to da bude autoritet odlučivanja?

U posljednjoj instanci, pitanje koje su istinske, a koje krive potrebe moraju riješiti sami individuumi. No, samo u konačnoj analizi, tj. kad su i ako su oni slobodni da daju svoj vlastiti odgovor. Sve dok su ljudi spriječeni u tome da budu autonomni, dok im se nameću stavovi i dok su objekt manipuliranja (sve do i samih instinkata), njihov odgovor na to pitanje ne može biti prihvaćen kao njihov vlastiti. Na osnovu gornjeg proizlazi da nikakav tribunal ne može s pravom prisvojiti prerogative da odluči koje potrebe treba da budu razvijene i zadovoljene. Svako takvo sudište je krivo iako naša osuda ne rješava pitanje: kako mogu ljudi koji su objekt efikasne i produktivne dominacije sami kreirati uslove slobode?

Što represivno upravljanje društvom postaje racionalnije, produktivnije, tehničkije i totalnije, to je manje moguće zamisliti sredstva i načine kojima bi ljudi mogli slomiti svoje sužanjstvo i zadobiti vlastito oslobođenje. Nametnuti um cijelom jednom društvu jest, zacijelo, paradoksalna i skandalozna ideja. — No, s druge strane, trebalo bi podvrći pitanju pravednost društva koje nipodaštava ovu ideju dok cijelo svoje pučanstvo pretvara u objekt totalnog upravljanja. Sve oslobođenje ovisi o osviještenosti o sužanjstvu, a razvoj ove svijesti je stalno priječen predominacijom potreba i zadovoljenja, što su, u velikim razmjerima, postale vlastite potrebe pojedinca. Proces uvijek nadomješta jedan sistem preduvjetovanja drugim; optimalan cilj je nadomještanje krivili potreba istinskim, napuštanje represivnog zadovoljavanja.

Specifično obilježje razvijenog industrijskog društva jest uspješno zagušivanje onih potreba koje treba da budu oslobođene — oslobođene također od onog što je snošljivo, što se isplati i što je ugodno jer podržava i odrešuje destruktivnu moć i represivnu funkciju društva izobilja. Upravo društvene kontrole insistiraju na svemoćnoj potrebi za proizvodnjom i konsumcijom suvišnog; potrebi za zaglupljujućim radom kad on više nije nužnost; na potrebi za takvim načinima relaksacije koji olakšavaju i prolongiraju ovo zaglupljivanje; na potrebi da se održe takve varljive slobode kao što su slobodna konkurencija pri upravljanim cijenama, slobodna štampa koja samu sebe cenzurira, slobodan izbor roba u koje su utisnuti znakovi različitih tvornica i patenata.

Pod vladavinom represivne cjeline sloboda može postati moćan instrument dominacije. Raspon izbora, otvoren pojedincu, nije odlučan faktor u određenju stupnja ljudske slobode, već što može biti izabrano i što izabire pojedinac. Kriterij slobodnog izbora nije nikad apsolutan, no on nije ni potpuno relativan. Slobodno biranje gospodara ne dokida ni gospodare ni robove. Slobodan izbor u širokoj raznolikosti potrošnih dobara i usluga ne significira slobodu ako ta dobra i usluge podržavaju društvenu kontrolu nad životom rada i tjeskobe, — tj. ako podržavaju alijenaciju. Spontana reprodukcija čovjeku nametnutih potreba ne zasniva autonomiju; ona samo svjedoči o efikasnosti kontrole.

Naše insistiranje na dubini i efikasnosti kontrola je spremno na prigovor da uvelike precjenjujemo moć sredstava masovne komunikacije u nametanju mišljenja i da bi ljudi, sami po sebi, osjećali i zadovoljavali potrebe koje su im sad nametnute. Objekcija promašuje ono bitno. Ono što predodređuje ne počinje masovnom proizvodnjom radija i televizije i centralizacijom njihove kontrole. Ljudi ulaze u ovaj stadij kao dugotrajno predeterminirani primaoci; odlučna razlika je u niveliranju kontrasta (ili konflikta) između datog i mogućeg, između zadovoljnih i nezadovoljnih potreba. Upravo tu takozvano izjednačenje klasnih razlika pokazuje svoju ideološku funkciju. Kad se radnik i njegov upravitelj raduju istom televizijskom programu i posjećuju ista mjesta okupljanja, kad se tipkačica isto tako atraktivno dotjeruje kao kćer njena poslodavca, kad crnac posjeduje Cadillac, kad oni svi čitaju iste novine — tad ovo asimiliranje ne indicira nestanak klasa, već razmjer u kome svi slojevi društva učestvuju u potrebama i zadovoljenju što služe očuvanju postojećeg.

U najrazvijenijim područjima suvremenog društva je prevođenje društvenih potreba u individualne tako efikasno da je razlika među njima, izgleda, samo čisto teorijska. Da li je stvarno moguće razlučiti sredstva masovne komunikacije kao instrumente informacije i razonode i kao agense manipulacije i indoktrinacije? Automobil kao nonsens i pogodnost? Grozote i komfore funkcionalne arhitekture? Rad za nacionalnu obranu i rad na zaradu korporacije? Privatno zadovoljstvo i komercijalnu, te političku korist involviranu u porastu stanovništva?

Ponovno smo konfrontirani s jednim od najmučnijih aspekata razvijene industrijske civilizacije: racionalnim karakterom iracionaliteta.Produktivnost i efikasnost tog društva, njegova sposobnost da uvećava i širi udobnost, da preokrene suvišno u potrebu i destrukciju u konstrukciju, razmjer u kome ta civilizacija transformira svijet objekta u produžetak čovjekova duha i tijela — dovodi u pitanje sam pojam alijenacije. Ljudi poznaju sebe u svojim robama; nalaze svoju dušu u automobilima, hi-fi setovima, kućama u kojima prostorije za dnevni boravak i spavaonice nisu na istoj prostornoj razini, u kuhinjskim aparatima. Promijenio se mehanizam koji veže pojedinca za njegovo društvo, društvena kontrola je ukotvljena u novim potrebama koje je proizvela.

Dominantne forme društvene kontrole su tehnološke u jednom novom smislu. Tehnička struktura i efikasnost produktivnog i destruktivnog aparata je bila, zacijelo, tokom cijelog novog vijeka glavni instrument podređivanja ljudi postojećoj društvenoj podjeli rada. Staviše, takva integracija je uvijek bila praćena očitijim formama prinude: gubitkom sredstava za život, upravljanjem pravdom, policijom, oružanim snagama. To je još uvijek. No, u suvremenom pe-riodu se tehnička kontrola javlja kao utjelovljenje uma na dobrobit svih društvenih grupa i interesa, i to u tolikoj mjeri da svaka kontradikcija izgleda iracionalna, a svaka kontrakcija nemoguća.

Tad nije začudno što je u najrazvijenijim područjima ove civilizacije društvena kontrola toliko introjicirana da je čak individualni protest podsječen u korijenu. Intelektualno i emocionalno odbijanje da se »ide naprijed« poprima vid neurotičnosti i impotentnosti. To je društveno-psihološki aspekt političkog zbivanja koje obilježuje suvremeni period: iščezavanje povijesnih snaga koje su u prethodnom periodu, očito, reprezentirale mogućnost novih formi egzistencije.

Izraz »introjekcija«, izgleda, više ne opisuje način na koji i sam individuum reproducira i perpetuira izvanjsku kontrolu koju vrši njegovo društvo. Introjekcija sugerira raznolike, relativno spontane procese kojima vlastitost (Ego) premješta »izvanjsko« u »unutarnje«. Tako introjekcija implicira egzistenciju unutarnje dimenzije, različite i čak antagonističke spram izvanjske nužde — individualnu svijest i individuuma nesvjesnog izvan javnog mnjenja i ponašanja.

U tome je realitet »unutarnje slobode«: ona uobličuje privatan prostor, u kome čovjek može postati i ostati »vlastitost«.
Tehnološki racionalitet je osvojio i reducirao taj privatni prostor. Masovna proizvodnja i masovna potrošnja traže cijelog čovjeka, a industrijska psihologija je već odavno prestala biti ograničena na tvornicu. Mnogostruki procesi in-trojekcije su, izgleda, okoštali u gotovo mehaničke reakcije. Rezultat nije harmoniziranje, već mimesis: neposredno identificiranje individuuma sa svojim društvom i, posredstvom toga, s društvom u cjelini.

Ovo neposredno, automatsko identificiranje (koje je moglo biti karakteristika primitivnih formi udruživanja) ponovo se javlja u visokoj industrijskoj civilizaciji. Njegova nova »neposrednost« je, ipak, proizvod rafiniranog znanstvenog upravljanja i organizacije. U tom procesu je odsječena unutarnja dimenzija duha u kojoj se može ukorijeniti opozicija status quo-u. Gubitak ove dimenzije, koja je obitavalište moći negativnog mišljenja — kritičke moći uma, jest ideološki komplement materijalnog procesa u kome razvijeno industrijsko društvo utišava i pomiruje opoziciju. Udar progresa obrće um u podređivanje faktima života i dinamičkoj sposobnosti da se proizvodi više činjenica i veće činjenice istovrsnog života. Efikasnost sistema otupljuje ljudsko raspoznavanje da on ne sadržava činjenice koje nisu povezane s represivnom moći cjeline. Kad ljudi nalaze sami sebe u stvarima koje oblikuju njihov život, to nije na osnovu toga što oni daju zakon stvarima, već na osnovu toga što ga prihvaćaju — ne zakon fizike, već zakon njihova društva.

Naprijed sam sugerirao da je, izgleda, pojam alijenacije došao u pitanje kada se čovjek identificira s egzistiranjem koje mu je nametnuto i kad u njemu nalazi svoj vlastiti razvitak i zadovoljenje. Ovo identificiranje nije iluzija, već stvarnost. Pa, ipak, ta stvarnost konstituira jedan razvijeni stupanj alijenacije. Alijenacija je postala potpuno objektivna; alijenirani subjekt je progutan putem svoje alijenirane egzistencije.Postoji samo jedna dimenzija i ona je svugdje i u svim formama. Ostvarenja progresa se opiru kako ideologijskoj optužbi tako i opravdanju; pred sudištem ovih ostvarenja »kriva svijest« o njihovoj racionalnosti postaje istinita svijest.

Apsorbiranje ideologije u realitet ipak ne označava »kraj ideologije«. Naprotiv, razvijeno industrijsko društvo je, u određenom smislu, ideologičnije nego njegov prethodnik. Ovo utoliko što je ideologija u samom procesu proizvodnje.           U provokativnoj formi ova postavka razotkriva političke aspekte dominirajuće tehnološke racionalnosti. Proizvodni aparat i dobra i usluge koje on proizvodi — »prodaje« ili nameće društveni sistem kao cjelinu. Sredstva masovne transportacije i komunikacije, robe za stanovanje, hranu i odijevanje, neodoljiva produkcija industrije razonode i informa čija — donose propisane stavove i navike, izvjesne emocionalne i intelektualne reakcije koje povezuju, više ili manje ugodno, konzumatore s proizvođačima, a preko ovih s cjelinom. Proizvodi indoktriniraju i manipuliraju; oni proizvode krivu svijest koja je imuna spram svoje krivosti. Kad ovi beneficijalni proizvodi postaju pristupačni sve većem broju ljudi u sve više slojeva, tad indokrinacija koju oni nose prestaje biti publicitet; ona postaje način života. To je dobar način života — mnogo bolji nego prije — i, kao takav, on se protivi kvalitativnoj promjeni. Tako nastaje model jed¬nodimenzionalne misli i ponašanja u kome su odbijene, ili reducirane na određenja univerzuma postojećeg, one ideje, aspiracije i objektivne mogućnosti koje, po svom sadržaju, transcendiraju postojeći svijet rasuđivanja i akcije. One su redefinirane racionalitetom danog sistema i njegova kvantitativnog rasta.

Ovaj smjer je u relaciji s razvojem znanstvene metode: operacionalizam u fizikalnim, biheviorizam u društvenim znanostima. Opće obilježje je totalan empiricizam u tretiranju koncepata; njihovo značenje je ograničeno na reprezentaciju određenih operacija i ponašanja. Operacionalno stanovište dobro ilustrira P. W. Bridgman u analizi pojma dužine: )

»Mi, očito, znamo što podrazumijevamo pod dužinom ako možemo reći što je dužina nekog i svakog objekta, a od fizičara se više i ne traži. Da bismo našli dužinu objekta, moramo izvesti određene fizikalne operacije. Pojam dužine je fiksiran zato što su fiksirane operacije kojima se mjeri dužina: to jest, pojam dužine ne uključuje ništa više doli skup operacija kojima je dužina određena. Uopće, pod pojmom ne razumijevamo ništa više nego skup operacija; pojam je sinonim odgovarajućeg skupa operacija.«

Bridgman je vidio široke implikacije ovog načina mišljenja za društvo uopće:

»Usvajanje operacionalnog shvaćanja uključuje mnogo više nego što je samo ograničenje smisla u kome razumijemo ‘koncept’. Ono znači dalekosežnu promjenu u svim našim postupcima mišljenja, u tome da se više nećemo dozvoliti da upotrijebimo pomagala u našem mišljenju pojmova o kojima ne možemo položiti adekvatan račun u odnosu na operacije.«

Bridgmanovo predviđanje se ostvarilo. Nov način miš¬ljenja je danas predominantna tendencija u filozofiji, psihologiji, sociologiji i drugim područjima. Mnogi od onih najozbiljnije zabrinjavajućih pojmova su »eliminirani« na taj način što se pokazuje da se o njima ne može adekvatno položiti račun operacijama ili ponašanjem. Radikalni empiricistički proboj tako pribavlja metodološko opravdanje da se duh ospori intelektom. — To je pozitivizam koji svojim negiranjem transcendirajućih elemenata uma formira komplementaran akademski udio u društveno traženom ponašanju.

Ozbiljnija je »dalekosežna promjena u cjelokupnoj obviknutosti mišljenja« izvan akademskih ustanova. Ona služi koordiniranju ideja i ciljeva s onima koje zahtijeva postojeći sistem, tome da se oni zatvore u sistem i da se suzbiju one ideje i ciljevi koji se ne daju izmiriti sa sistemom. Vladavina takvog jednodimenzionalnog realiteta ne znači da vlada materijalizam, da su nestale spiritualne, metafizičke i boemske preokupacije. Naprotiv, ima dosta onog »Obožavajmo ovaj tjedan zajedno«, »Zašto ne probati obraćenje Bogu«, Zen, egzistencijalizam, bitnički način života, itd. Ali takvi modi protesta i transcendencije više nisu suprotni status quo-u, nisu više negativni. Oni su, prije, ceremonijalan dio biheviorizma u praksi, njegova bezopasna negacija, pa je status quo brzo probavlja kao dio svoje zdrave dijete.

Jednodimenzionalnu misao sistematski proizvode tvorci politike i njihovi snabdjevači masovnim informacijama. Njihov univerzum rasuđivanja je dobiven putem hipoteza koje same sobom daju važenje, a koje, konstantno i monopolistički ponavljane, postaju hipnotičke definicije ili zapo-vijedi. Na primjer, »slobodne« su one institucije koje operiraju (i kojima se operira) u zemljama slobodnog svijeta i drugi transcendirajući modi su, po definiciji ili anarhizam, komunizam ili propaganda. »Socijalistički« su svi zahvati u privatnu inicijativu ako ih nisu preduzele same privatne inicijative (ili na osnovu ugovora s vladom), kao, na primjer, univerzalno i široko zdravstveno osiguranje, ili zaštita prirode od jurnjave komercijalizacije, ili osnivanje javnih službi koje mogu oštetiti privatni profit. Ova totalitarna logika etabliranih činjenica ima svoj istočni pandan. Tamo je sloboda način života koji je uveo komunistički režim, a svi drugi, transcendirajući modi slobode su ili kapitalistički, ili revizionistički, ili lijevo sektaštvo. Kretanje misli je zaustavljeno na barijerama koje se javljaju kao ograničenja samog uma.

Ovakvo ograničenje misli, zacijelo, nije novo. Rast modernog racionalizma, kako u svojoj spekulativnoj tako i u empirijskoj formi, pokazuje upadan kontrast ekstremnog kritičkog radikalizma u znanstvenoj i filozofskoj metodi, s jedne strane, i nekritičkog kvijetizma u odnošenju spram postojećih društvenih institucija i njihova funkcioniranja, s druge strane. Tako je trebalo da Descartesov ego cogitans ostavi »velika javna tijela« netaknuta, a Hobbes je držao da »sadašnjost treba uvijek biti preferirana, podržavana i smatrana najboljom«. Kant se slagao s Lockeom u opravdavanju revolucije ako i kad ona uspije u organiziranju cjeline i sprečavanju subverzije.

Pa, ipak, ovim akomodirajućim konceptima uma je uvijek protivurječila evidentna mizerija i nepravda »velikih javnih tijela« i djelotvorno, više ili manje svjesno rebeliranje protiv njih. Postojali su društveni uslovi koji su izazvali i dozvoljavali stvarnu disocijaciju od postojećeg stanja. Bila je prisutna kako privatna tako i politička dimenzija u kojoj se to odvajanje moglo razviti u efikasnu opoziciju koja je oprobavala svoju snagu i valjanost svojih ciljeva.

S postepenim zatvaranjem te dimenzije od strane društva, samoograničenje misli poprima veće razmjere. Povezanost znanstveno-filozofskih i društvenih procesa, teorijskog i praktičnog uma se potvrđuje »iza leđa« naučenjaka i filozofa. Društvo isključuje čitav tip opozicionalnih operacija i ponašanja pa, uslijed toga, pojmovi pripadni ovima izgledaju kao iluzorni ili besmisleni. Povijesna transcendencija se javlja kao metafizička transcendencija neprihvatljiva znanosti i znanstvenoj misli. Operacionalno i bihevioralno stanovište, prakticirano na veliko kao »habitus misli«, postaje nazor postojećeg univerzuma rasuđivanja i akcije, potreba i aspiracija. »Lukavstvo uma« radi, kao što je to često činilo, u interesu sila koje jesu. Insistiranje na operacionalnim i bihevioralnim pojmovima se okreće protiv napora da se misao i ponašanje oslobode od danog realiteta, a za suzbite alternative. Teorijski i praktični um, akademski i društveni biheviorizam se susreću na zajedničkom tlu: tlu razvijenog društva, kome je znanstveni i tehnički progres oruđe dominacije.

»Progres« nije neutralan termin. On se kreće prema specifičnim ciljevima koji su određeni mogućnošću da se poboljšaju ljudske okolnosti. Razvijeno industrijsko društvo se približava stadiju u kome bi kontinuirani progres tražio radikalan raskid s preovlađujučim smjerom i organizacijom progresa. Taj stadij bi bio postignut onda kad materijalna proizvodnja (uključujući potrebne službe) postane automa-cija do te mjere da sve vitalne potrebe mogu biti zadovoljene pri reduciranju nužnog radnog vremena na marginalno vrijeme. Od tada bi tehnički progres transcendirao domenu nužnosti gdje je služio kao instrument dominacije i eksploatacije, stoje, uslijed toga, ograničavalo njegovu racionalnost. Tehnologija bi postala predmet slobodnog razvoja sposobnosti u borbi za pacifikaciju prirode i društva.

Takvo stanje je sagledano u Marxovu pojmu »ukidanja rada«. Izraz »pacifikacija egzistencije« čini nam se pogodniji da označi povijesnu alternativu svijeta koji, putem internacionalnog konflikta, napreduje na ivici globalnog rata. Taj konflikt transformira i suspendira protivurjecnosti unutar postojećih društava. »Pacifikacija egzistencije« znači razvoj čovjekove borbe s drugim čovjekom i prirodom pod uslovima koji više ne organiziraju konkuretnske potrebe, želje i aspiracije interesima zasnovanim u dominaciji i oskudici—u organizaciji koja perpetuira destruktivne forme te borbe.

Današnja borba protiv povijesne alternative nalazi čvrstu masovnu bazu u stanovništvu, a svoju ideologiju u nepopustljivoj orijentaciji misli i ponašanja na dani univerzum činjenica. Potvrđivan kompletiranjem nauke i tehnologije, a opravdan rastom produktivnosti, status quo prkosi svoj transcendenciji. Zrelo industrijsko društvo je suočeno s mogućnošću pacifikacije na osnovu svojih tehničkih i intelektnih ostvarenja, a zatvara se spram te alternative. Operacionalizam u teoriji i praksi postaje teorija i praksa sputavanja. Prividno dinamičko, ovo društvo je potpuno statički sistem života: samo sebi daje zamah u svojoj tlačiteljskoj produktivnosti i beneficijalnoj koordinaciji. Sadržavanje tehničkog progresa ide ruku pod ruku s njegovim rastom u postojećem smjeru. Sto tehnika postaje sposobnija da stvori uslove pacifikacije, — uprkos političkim zaprekama koje nameće status quo — to su duh i tijelo čovjeka organiziraniji protiv ove alternative.

Najrazvijenija područja industrijskog društva u svakom pogledu pokazuju ove dvije značajke: kompletiranje tehnološkog racionaliteta i intenzivni napori da se ono zadrži unutar postojećih institucija. Tu je stalna protivurječnost ove civilizacije: iracionalni elemenat u njenoj racionalnosti. To je znamen njenih ostvarenja. Industrijsko društvo koje prisvaja tehnologiju i znanost organizirano je za sve efikasniju dominaciju čovjekom i prirodom, za sve efikasnije iskorištavanje svojih sredstava. Ono postaje iracionalno onda kad uspjeh njegovih napora otvara nove dimenzije ljudske realizacije.- Organizacija koja služi miru je drugačija od organizacije za rat; institucije koje su služile borbi za opstanak ne mogu služiti pacifikaciji egzistiranja. Život kao cilj je kvalitativno različit od života kao sredstva.
Takav kvalitativno novi mod egzistencije ne može se nikad sagledati kao puki nusprodukt ekonomskih i političkih promjena, kao, više-manje, spontan rezultat novih institucija koje konstituiraju nužne preduvjete. Kvalitativna promjena takođe uključuje promjenu u tehničkoj bazi na kojoj ovo društvo počiva — bazi koja podržava ekonomske i političke institucije posredstvom kojih je stabilizirana »druga priroda« čovjeka kao agresivnog objekta upravljanja. Tehnika industrijalizacije je politička tehnika, a kao takva, ona prejudicira mogućnosti uma i slobode.

Zacijelo, rad mora prethoditi redukciji rada, a industrijalizacija razvoju ljudskih potreba i zadovoljenja. No, kako sva sloboda ovisi o pokoren ju izvanjske nužnosti, to ostvarenje slobode ovisi o tehnici tog pokorenja. Najviša produktivnost rada može biti upotrijebljena za perpetuiranje rada, a najefikasnija industrijalizacija može služiti restrikciji potreba i manipuliranju s njima.

Kad je postignut taj stupanj, proširuje se dominacija — u ruhu izobilja i slobode — na sve sfere privatne i javne egzistencije, integrira svu autentičnu opoziciju, apsorbira sve alternative. Tehnološka racionalnost razotkriva svoj politički karakter kad postaje značajan posrednik bolje dominacije, kreirajući istinski totalitaran univerzum, u kome su društvo i priroda, duh i tijelo držani u stanju permanentne mobilizacije za njegovu odbranu.

(Herbert Markuze, Čovijek Jedne dimenzije, 21-37, Veselin Masleša, Sarajevo, 1968) 

SLEDBENICI I INTERPRETATORI MARKSIZMA (Engels, Lenjin, Trocki, Lukač)


FRIDRIH ENGELS: Društvene klase – Neophodne i suvišne

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Često se postavlja pitanje, koliko su različite društvene klase korisne, ili čak i neophodne? I odgovor je naravno drugačiji za svaku epohu istorije koja se uzme u razmatranje. Nema sumnje da je nekada teritorijalna aristokratija bila neizbežan i neophodan element društva. To je, svejedno, bilo vrlo, vrlo davno. Nekada se kapitalistička srednja klasa, buržoazija, kako je nazivaju Francuzi, pojavila sa istom neizbežnom nužnošću, borila se protiv teritorijalne aristokratije, skršila njenu političku moć, i postala ekonomski i politički dominirajuća. Ali, otkad klase postoje, nikada društvo nije moglo bez radničke klase. Ime, društveni status te klase se menjao; kmet je zamenio roba, da bi ga odmenio slobodan radnik – slobodan od kmetstva, ali i takođe slobodan od svih zemaljskih dobara proizvedenih njegovim sopstvenim radom. Ali, jasno je: kakve god promene da se događaju u gornjim, neproduktivnim redovima društva, društvo ne može živeti bez klase proizvođača. Ova klasa, onda, nužna je u svim okolnostima – iako mora doći vreme kada ona više neće biti klasa, kada će obuhvatati celo društvo.

Sad, kakva je nužnost postojanja svake od ove tri klase u sadašnjosti?

Zemljoposednička aristokratija je, najblaže rečeno, ekonomski beskorisna u Engleskoj, dok je u Irskoj i Škotskoj postala pozitivna neugodnost njenim depopulacionim tendencijama. Oterati ljude preko okeana ili u gladovanje, i zameniti ih ovcama ili divljači – to je sve čime se irski i škotski zemljoposednici mogu podičiti. Nek se američka konkurencija biljne i životinjske hrane razvije još malo, i engleska zemljoposednička aristokratija će uraditi isto, bar oni koji mogu priuštiti da imaju velike gradske posede na koje se mogu osloniti. Od ostalih će nas američka prehrambena konkurencija uskoro osloboditi. I to dobro oslobođenje – jer je njihova politička aktivnost, i u domu lordova i u donjem domu, prava nacionalna neprilika.

Ali šta sa kapitalističkom srednjom klasom, tom prosvećenom i liberalnom klasom koja je stvorila britansku kolonijalnu imperiju i koja je uspostavila britansku slobodu? Klasom koja je reformisala Parlament 1831.(1), ukinula Kukuruzne zakone,(2) i smanjivala poreze jedan za drugim? Klasom koja je stvorila i još uvek upravlja gigantskim manufakturama, ogromnom trgovačkom mornaricom, stalno rastućim sistemom železnica Engleske? Sigurno da ta klasa mora biti neophodna bar koliko i radnička klasa koju ona usmerava i vodi iz napretka u napredak.

Sad, ekonomska funkcija kapitalističke srednje klase je bila, zaista, da stvori moderan sistem manufaktura na parni pogon i komunikacija, i da sruši svaku ekonomsku i političku prepreku koja je odlagala ili ometala razvoj tog sistema. Nema sumnje, dokle god je kapitalistička srednja klasa obavljala ovu funkciju, bila je, pod datim okolnostima, neophodna klasa. Ali, da li je još uvek tako? Da li ona nastavlja da obavlja svoju esencijalnu funkciju menadžera i širenja društvene proizvodnje u korist celog društva? Pogledajmo.

Ako počnemo sa sredstvima za komunikaciju, vidimo da su telegrafi u rukama vlasti. Železnicu i veliki deo morskih parobroda poseduju, ne individualni kapitalisti koji sami vode svoj posao, već joint-stock kompanije čiji posao vode plaćeni radnici, sluge čiji položaj je po svemu sličan superiornom, bolje plaćenom radniku. Što se tiče direktora i akcionara, i jedni i drugi znaju da što se prvi manje mešaju u posao, a drugi u nadgledanje, to bolje za koncern. Nemar i uglavnom nepažljivo nadgledanje je, zaista, jedina funkcija koja je preostala vlasnicima preduzeća.Stoga vidimo da u stvarnosti ovim kapitalističkim vlasnicima ovih ogromnih preduzeća nije ostalo ništa drugo da rade, osim da unovčavaju polugodišnje dividendne naloge. Društvena funkcija kapitaliste ovde je prebačena na sluge sa platom; ali on nastavlja da prisvaja, kroz svoje dividende, platu za funkcije koje je prestao da obavlja.

Ali još jedna funkcija je preostala kapitalisti, koga je obim velikih poduhvata primorao da se „povuče“ iz njihovog upravljanja. A ova funkcija je da spekuliše sa svojim akcijama na berzi. Umesto da se bave nečim boljim, naš „penzionisani“, a u stvarnosti prevaziđeni kapitalisti, kockaju se do mile volje u ovom hramu dokolice. Oni odlaze tamo sa svesnom namerom da strpaju u džep novac koji se pretvaraju da su zaradili; iako, kažu, poreklo sve imovine jeste rad i štednja – poreklo možda, ali sigurno ne i kraj. Koje je licemerje silom zatvarati male kockarnice, kada naše kapitalističko društvo ne može bez ogromne kockarnice, gde se milioni gube i dobijaju, jer je ona njegov sam centar! Ovde, zaista, postojanje „penzionisanih“ kapitalista akcionara postaje ne samo suvišno, već savršeno nepotrebno.

Šta je istina za železnicu i parobrode, svakim danom postaje sve istinitije za sva velika manufakturna i trgovinska preduzeća. „Kotiranje“ – pretvaranje velikih privatnih koncerna u kompanije sa ograničenom odgovornošću – na dnevnom redu je poslednjih deset godina, i duže. Iz velikih mančesterskih skladišta do železara i rudnika uglja Velsa i severa, i fabrika Lankašira, sve je bilo, ili se kotira. U celom Oldhamu teško da ima predionice u privatnim rukama; šta više, čak i trgovce sve više zamenjuju „kooperativne radnje“, od kojih je ogromna većina kooperativna samo u imenu – ali o tome drugi put. Stoga vidimo da samim razvojem sistema kapitalističke proizvodnje kapitalisti postaju prevaziđeni koliko i manuelni tkač. S tom razlikom, istina, što je tkač osuđen na sporo izglađivanje, a prevaziđeni kapitalista na sporu smrt prežderavanjem. U ovome su obojica slični, jer ni jedan ne zna šta će sa sobom.

Ovo je, onda, rezultat: ekonomski razvoj našeg društva sve više teži da se koncentriše, da se podruštvljuje proizvodnja u ogromna preduzeća kojima više ne mogu upravljati pojedinačni kapitalisti. Svo trabunjanje o „gazdinom svevidećem oku“, i čuda koje ono čini, pretvara se čistu glupost čim preduzeće dostigne određenu veličinu. Zamislite „gazdino svevideće oko“ Londonske i severozapadne železnice! Ali, ono što gazda ne može, može radnik, nadnicom plaćeni sluga Kompanije, i radi to uspešno.

Stoga kapitalista ne može više svoje profite tretirati kao „platu za nadgledanje“, jer ne nadgleda ništa. Ne zaboravimo da nam apologete kapitala tom frazom pune uši.

Pokušali smo da pokažemo, u našem prošlonedeljnom broju, da je kapitalistička klasa takođe postala nesposobna da upravlja ogromnim proizvodnim sistemom ove zemlje; da su na jednoj strani toliko uvećali proizvodnju da periodično poplave tržišta proizvodima, a na drugoj sve više i više postaju nesposobni da se odbrane od strane konkurencije. Stoga zaključujemo da, ne samo da se možemo snaći vrlo dobro bez mešanja kapitalističke klase u velike industrije zemlje, već da njihovo mešanje sve više i više postaje smetnja.

Opet im kažemo: „Odstupite! Dajte priliku radničkoj klasi.“

Fridrih Engels, iz časopisa „Labour Standard“

****

IDEOLOGIZACIJA I DOGMATIZACIJA MARKSIZMA

V. I. LENJIN: Klasno društvo i država

 

 

 

 

 

 

 

Država – proizvod nepomirljivih klasnih suprotnosti
S Marksovim učenjem sada se zbiva ono što se često u istoriji događalo s učenjima revolucionarnih mislilaca i vođa ugnjetenih klasa u njihovoj borbi za oslobođenje. Ugnjetačke klase stalno su progonile velike revolucionare za njihova života, dočekivale su njihova učenja s besnom zlobom, jarosnom mržnjom, najneskrupuloznijom kampanjom laži i kleveta. Posle njihove smrti čine se pokušaji da ih pretvore u ništavne ikone, da ih, tako reći, kanonizuju, da njihovom imenu dadu izvesnu slavu, radi „utehe“ i obmanjivanja ugnjetenih klasa, ujalovljujući sadržinu revolucionarnog učenja, tupeći njegovu revolucionarnu oštricu, vulgarizujući ga. Na takvom „obrađivanju“ marksizma susreću se sada buržoazija i oportunisti u radničkom pokretu. Zaboravlja se, briše, unakazuje revolucionarna strana učenja, njegova revolucionarna duša. Ističe se u prvi plan, veliča se ono što je prihvatljivo ili što izgleda prihvatljivo za buržoaziju. Svi su socijal-šovinisti danas „marksisti“, šalu na stranu! I sve češće nemački buržoaski naučnici, dojučerašnji specijalisti za uništenje marksizma, govore o „nacionalno-nemačkom“ Marksu, koji je tobože vaspitao radničke organizacije, tako sjajno organizovane za vođenje pljačkaškog rata!

U takvoj situaciji, kada su neverovatno rasprostranjena unakazivanja marksizma, naš zadatak je pre svega u tome da vaspostavimo pravo učenje Marksa o državi. Radi toga je potrebno navesti ceo niz dugačkih citata iz dela Marksa i Engelsa. Dugački citati, naravno, učiniće izlaganje glomaznim, niukoliko neće pridoneti njegovoj popularnosti. Ali sasvim je nemoguće ne navesti ih. Sva, ili bar sva odlučujuća mesta iz dela Marksa i Englesa o pitanju države moraju obavezno biti navedena u što je moguće potpunijem obliku, kako bi čitalac mogao samostalno dobiti predstavu o ukupnosti pogleda osnivača naučnog socijalizma kao i razvitku tih pogleda, a isto tako da bi unakazivanje njihovo od strane sada vladajućeg „kauckovstva“ bilo dokumentarno dokazano i očigledno pokazano.

Počećemo s najrasprostranjenijim delom F. Englesa: „Poreklom porodice, privatne svojine i države“, koje je, već kao šesto izdanje, izašlo 1894. u Štutgartu. Moraćemo prevoditi citate sa nemačkih orginala, jer su ruski prevodi, pored sve svoje mnogobrojnosti, većinom ili nepotpuni ili su rađeni kranje nezadovoljavajuće.

„Država“ – kaže Engels rezimirajući svoju istorijsku analizu – „ni u kom slučaju ne predstavlja silu koja je spolja naturena društvu. Isto tako, država nije ‘stvarnost moralne ideje’, ‘slika i stvarnost razuma’ kao što tvrdi Hegel. Država je, naprotiv, proizvod društva na određenom stepenu razvitka; država je priznanje da se to društvo zaplelo u nerazrešivu protivurečnost sa samim sobom, da se ono rascepilo u nepomirljive suprotnosti iz kojih je nemoćno da se oslobodi. A da te suprotnosti, klase sa suprotnim interesima, ne bi progutale jedna drugu u društveno jalovoj brobi, bila je potrebna snaga koja prividno stoji nad društvom, snaga koja bi ublažavala sukob, držala ga u granicama ‘poretka’. I ta sila, proizašla iz društva, ali koja se stavlja iznad njega, koja se sve više otuđuje od njega, jeste država.“ (str. 177-178. šestog nemačkog izdanja).

Ovde je sasvim jasno izražena osnovna ideja marksizma o pitanju o istorijskoj ulozi i značenju države. Država je proizvod i izraz nepomirljivosti klasnih suprotnosti. Država nastaje tamo, tada i utoliko gde, kada i ukoliko klasne suprotnosti objektivno ne mogu biti izmirene. I obrnuto: postojanje države ukazuje da su klasne suprotnosti nepomirljive.

Upravo od ove najvažnije i osnovne tačke počinje unakazivanje marksizma, koje se vrši po dvema glavnim linijama.

Sa jedne strane, buržoaski i naročito sitnoburžoaski ideolozi, koji su prisiljeni da pod pritiskom neospornih istorijskih činjenica priznaju da država postoji samo onde gde postoje klasne suprotnosti i klasna borba, „doteruju“ Marksa na taj način što, po njima, ispada da je država organ izmirenja klasa. Po Marksu, država ne bi mogla ni nastati ni održati se da je bilo moguće izmirenje klasa. Kod malograđanskih i filistarskih profesora i publicista ispada – najčešće uz blagonaklono pozivanje na Marksa! – da država baš izmiruje klase. Po Marksu, država je organ klasne vladavine, organ ugnjetavanja jedne klase od strane druge; ona je stvaranje „poretka“ koji ozakonjuje i učvršćuje to ugnjetavanje ublažujući sukobe klasa. Po mišljenju sitnoburžoaskih političara, poredak i jeste izmirenje klasa, a ne ugnjetavanje jedne klase od strane druge; ublažavati sukobe znači izmirivati, a ne ugnjetenim klasama oduzimati određena sredstva i metode borbe za obaranje ugnjetača.

Na primer, svi eseri (socijalisti-revolucionari) i menjševici u revoluciji 1917. godine, kada je pitanje o značenju i ulozi države bilo upravo postavljeno u svoj svojoj veličini, postavljeno praktično, kao pitanje neodložne akcije, i to akcije masovnih razmera – svi su se oni odmah i potpuno srozali na sitnoburžoasku teoriju „izmirenja“ klasa pomoću „države“. Bezbrojne rezolucije i članci političara tih obeju partija skroz su prožeti tom malograđanskom i filistarskom teorijom – „izmirenja“. To da je država organ vladavine određene klase, koja se ne može izmiriti sa svojim antipodom (s klasom koja joj je suprotna), to sitnoburžoaska demokratija nikad nije u stanju da shvati. Po odnosu prema državi najočiglednije se vidi da naši eseri i menjševici uopšte nisu socijalisti (što smo mi boljševici uvek dokazivali), nego sitnoburžoaski demokrati s gotovo socijalističkom frazeologijom.

S druge strane, „kauckovsko“ izopačavanje marksizma mnogo je tananije. „Teoretski“ se ne poriče ni to da je država organ klasne vladavine ni to da su klasne suprotnosti nepomirljive. Ali se gubi iz vida ili se zabašuruje ovo: ako je država proizvod nepomirljivosti klasnih suprotnosti, ako je ona snaga koja stoji nad društvom i „sve više se otuđuje od društva“, janso je da je oslobođenje ugnjetene klase nemoguće ne samo bez nasilne revolucije, nego ni bez uništenja onog aparata državne vlasti koji je stvorila vladajuća klasa i u kome je ovaploćeno to „otuđivanje“. Ovaj zaključak, teoretski jasan sam po sebi, Marks je, kao što ćemo videti, na osnovu konkretno-istorijske analize zadataka revolucije i izvukao s potpunom određenošću. I upravo taj zaključak Kaucki je – što ćemo pokazati podrobno u daljem izlaganju – „zaboravio“ i izopačio.

Posebni odredi oružanih ljudi, tamnice, itd.
…“U poređenju sa starom rodovskom organizacijom – nastavlja Engels – država se odlikuje, prvo, podelom državljana prema teritoriji“…

Nama ta podela izgleda „prirodna“, ali ona je iziskivala dugotrajnu borbu protiv stare organizacije po rodovima i plemenima.

…“Druga osobina je – uspostavljanje javne vlasti, koja se ne poklapa više neposredno sa stanovništvom koje se samo organizuje kao oružana snaga. Ta posebna javna vlast nužna je zato što je spontana oružana organizacija stanovništva postala nemoguća otkako se društvo pocepalo na klase. Ta javna vlast postoji u svakoj državi. Ona se sastoji ne samo iz oružanih ljudi nego i iz materijalnih dodataka: tamnica i prinudnih ustanova svake vrste, koje nije poznavalo rodovsko društvo“…
Engels razvija pojam one „sile“ koja se naziva državom, sile koja je proizašla iz društva, ali se stavlja iznad njega i sve više i više se otuđuje od njega. Iz čega se prvenstveno sastoji ta sila? Iz posebnih odreda oružanih ljudi, koji imaju na raspolaganju tamnice i tako dalje.

Mi imamo pravo da govorimo o posebnim odredima oružanih ljudi zato što se javna vlast, svojstvena svakoj državi, „ne poklapa neposredno“ s oružanim stanovništvom, s njegovom „spontanom oružanom organizacijom“.
Kao svi veliki revolucionarni mislioci, Engels nastoji da pažnju svesnih radnika obrati upravo na ono što vladajućem filistarstvu izgleda najmanje vredno pažnje, najuobičajenije, osveštano predrasudama koje su ne samo čvrste nego, može se reći, okamenjene. Stajaća vojska i policija – to je glavno oruđe državne vlasti, ali zar može biti drugačije?

S gledišta ogromne većine Evropejaca kraja XIX veka, kojima se obraćao Engels i koji nisu doživeli ili posmatrali izbliza nijednu veliku revoluciju, to ne može biti drugačije. Njima je sasvim nepojmljivo šta je to „spontana oružana organizacija stanovništva“? Na pitanje: zašto je nastala potreba za posebnim odredima oružanih ljudi (policija, stajaća vojska) koji stoje nad društvom i koji se otuđuju od društva, zapadnoevropski i ruski filistar sklon je da odgovori sa nekoliko fraza uzajmljenih od Spensera ili od Mihajlovskog, pozivajući se na komplikovanje društvenog života, na diferencijaciju funkcija i sl.

Takvo pozivanje izgleda „naučno“ i divno uspavljuje ćiftu, zabašurujući glavno i osnovno: rascep društva na nepomirljivo neprijateljske klase.

Da nije bilo tog rascepa, „spontana oružana organizacija stanovništva“ odlikovala bi se svojom komplikovanošću, visinom svoje tehnike i ostalim od primitivne organizacije majmunskog čopora s motkama, ili prvobitnih ljudi, ili ljudi rodovskog društva, ali takva organizacija bi bila moguća.

Ona je nemoguća zbog toga što je društvo civilizacije rascepljeno na neprijateljske i uz to nepomirljivo neprijateljske klase, čije bi „spontano“ oružanje dovelo do oružane borbe među njima. Obrazuje se država, stvara se posebna sila, posebni odredi oružanih ljudi, i svaka revolucija, razbijajući državni aparat, očigledno nam pokazuje kako vladajuća klasa teži da obnovi posebne odrede oružanih ljudi koji služe njoj, kao što ugnjetena klasa teži da stvori novu organizaciju takve vrste, sposobnu da služi eksploatisanim, a ne eksploatatorima.

U navedenom razmatranju Engels teoretski postavlja ono isto pitanje koje praktično, očigledno i uz to u razmerama masovne akcije, postavlja pred nas svaka velika revolucija, a to je pitanje o odnosu između „posebnih“ odreda oružanih ljudi i „spontane oružane organizacije stanovništva“. Videćemo kako se to pitanje konkretno ilustruje iskustvom evropskih i ruskih revolucija.

Ali, vratimo se Engelsovom izlaganju.

On ukazuje da je ponekad, na primer ponegde u Severnoj Americi, ta javna vlast slaba (reč je o retkom izuzuetku za kapitalističko društvo i o onim delovima Severne Amerike u njenom doimperijalističkom periodu gde je preovlađivao slobodni kolonist), ali, uopšte govoreći, ona se pojačava:

…“Javna vlast se pojačava srazmerno zaoštravanju klasnih suprotnosti unutar države i srazmerno tome kako države koje se graniče postaju veće i naseljenije. Pogledajte samo današnju Evropu, u kojoj su klasna broba i konkurencija osvajanja podigle javnu vlast na takvu visinu da ona preti da proguta čitavo društvo, pa i samu državu“…

Ovo je pisano najkasnije početkom devedesetih godina prošlog veka. Poslednji Engelsov predgovor datiran je sa 16. januarom 1891. Tada je zaokret ka imperijalizmu – i u smislu potpune vladavine trustova, i u smislu svemoći najkupnijih banaka, i u smislu grandiozne kolonijalne politike itd – tek započinjao u Francuskoj, bio još slabiji u Severnoj Americi i Nemačkoj. Otada je „konkurencija osvajanja“ džinovski koraknula napred, utoliko više što je Zemljina lopta početkom drugog decenija XX veka bila definitivno podeljena između tih „konkurišućih osvajača“, tj. velikih pljačkaških država. Kopneno i pomorsko naoružanje otada je neverovatno poraslo, a pljačkaški rat od 1914-1917. godine radi svetskog gospodstva Engleske ili Nemačke, radi podele plena, približio je „gutanje“ svih društvenih snaga od strane grabežljive državne vlasti potpunoj katastrofi.

Engels je još 1891. umeo da ukazuje na „konkurenciju osvajanja“ kao na jednu od najvažnijih karakteristika spoljne politike velikih sila, a nitkovi socijal-šovinizma u godinama 1914-1917, kada je upravo ta konkurencija, uveliko još pooštrena, dovela do imperijalističkog rata, prikrivaju odbranu pljačkaških interesa „svoje“ buržoazije frazama o „zaštiti otadžbine“, o „odbrani republike i revolucije“ i sl!

Država – oruđe za eksploataciju ugnjetene klase

Za izdržavanje posebne javne vlasti koja stoji nad društvom potrebni su porezi i državni dugovi.

…“Imajući javnu vlast i pravo ubiranja poreza“ – piše Engles – „činovnici, kao organi društva, stoje iznad društva. Slobodno, dobrovoljno poštovanje koje je ukazivano organima rodovskog društva njima je nedovoljno, čak i kad bi ga mogli zadobiti“… Stvaraju se posebni zakoni o svetosti i neprikosnovenosti činovnika. „Poslednji policijski služitelj… ima više ‘autoriteta’ nego svi organi rodovskog društva zajedno, ali i najmoćniji knez ili najveći državnik i vojskovođa civilizacije mogu pozavideti starešini roda zbog neprinuđenog i neospornog poštovanja koje on uživa.“

Ovde je postavljeno pitanje o povlašćenom položaju činovnika kao organa državne vlasti. Istaknuto je kao najglavnije: šta je to što ih stavlja iznad društva? Videćemo docnije kako je ovo teoretsko pitanje praktično rešavala Pariska komuna 1871. godine i kako ga je Kaucki reakcionarno zabašurivao 1912. godine.

…“Budući da je država nastala iz potrebe da se obuzdaju klasne suprotnosti; budući da je ona istovremeno nastala usred sukoba tih klasa, to je ona, po pravilu, država najjače, ekonomski vladajuće klase, koja pomoću države postaje i politički vladajuća klasa i na taj način dobija nova sredstva za ugnjetavanje i eksploataciju radničke klase“ … Ne samo što su antička i feudalna država bile organi eksploatacije robova i kmetova, nego je i „moderna predstavnička država oruđe eksploatacije najamnog rada od strane kapitala. Međutim, kao izuzetak nastupaju periodi kada klase koje se međusobno bore gotovo uravnotežuju svoje snage, i onda država za neko vreme dobija izvesnu samostalnost u odnosu na obe klase i prividno nastupa kao posrednik među njima“… Takva je apsolutna monarhija XVII i XVIII veka, bonapartizam prvog i naročito drugog carstva u Francuskoj, Bizmark u Nemačkoj.

Takva je – dodajemo mi – vlada Kerenskog u republici Rusiji posle prelaza na proganjanje revolucionarnog proletarijata, u momentu kada su sovjeti, zbog rukovodstva sitnoburžoaskih demokrata, već nemoćni, a buržoazija još nedovoljno jaka da ih prosto rastera.

„U demokrastkoj republici“ – nastavlja Engels – „bogatstvo vrši svoju vlast posredno, ali utoliko sigurnije“, i to, prvo, pomoću „neposrednog podmićivanja činovnika“ (Amerika), drugo, pomoću „saveza između vlade i berze“ (Francuska i Amerika).

U naše vreme imperijalizam i vladavina banaka „razvili“ su oba ova načina odbrane i ostvarivanja svemoći bogatstva u kojoj hoćete demokratskoj republici do savršenstva. Kad, na primer, u prvim mesecima demokratske republike u Rusiji, može se reći medenom mesecu braka između „socijalista“ esera i menjševika s buržoazijom, g. Paljčinski u koalicionoj vladi sabotira sve mere obuzdavanja kapitalista i njihovog maroderstva, njihovog pljačkanja državne blagajne pomoću vojnih liferacija, i kad g. Paljčinski, pošto je izašao iz vlade (u kojoj je, naravno, zamenjen drugim, potpuno istim Paljčinskim), biva od kapitalista „nagrađen“ mestašcem s platom od 120.000 rubalja godišnje – šta je to onda? Neposredno ili posredno podmićivanje? Savez vlade s trustovima ili „samo“ prijateljski odnosi? Kakvu ulogu tu igraju Černovi i Certereliji, Avksentijevi i Skobeljevi? Da li su oni „neposredni“ ili samo posredni saveznici milicionara koji kradu državnu blagajnu?

Svemoć „bogatstva“ sigurnija je u demokratskoj republici zato što ona ne zavisi od rđave političke ljušture kapitalizma. Demokratska republika je najbolja moguća politička ljuštura kapitalizma, i zato kapital, zavladavši (preko Paljčinskih, Černova, Certerelija i K*) tom najboljom ljušturom, zasniva svoju vlast tako solidno, tako sigurno, da nikakva smena ličnosti, ni ustanova, ni partija buržoaskodemokratske republike ne potresa tu vlast.

Treba još podvući da Engles potpuno nedvosmisleno naziva opšte pravo glasa oruđem vladavine buržoazije. Opšte pravo glasa, kaže on, očevidno uzimajući u obzir dugo iskustvo nemačke socijaldemokratije, jeste „merilo zrelosti radničke klase. Ono nije moglo i ne može nikada biti više u današnjoj državi.“
Sitnoburžoaski demokrati, kao što su naši eseri i menjševici, a takođe njihova rođena braća, svi socijal-šovinisti i oportunisti Zapadne Evrope, očekuju upravo „više“ od opšteg prava glasa. Oni sami veruju i sugeriraju narodu lažno shvatanje po kome opšte pravo glasa u „savremenoj državi“ može doista da izrazi volju većine trudbenika i da osigura njeno sporvođenje u život.

Mi ovde možemo ovo lažno shvatanje samo zabeležiti, samo ukazati na to da se ta savršeno jasna, tačna, konkretna Engelsova izjava unakazuje na svakom koraku u propagandi i agitaciji „zvaničnih“ (tj. oportunističkih) socijalističkih partija. Podrobna analiza sve lažnosti tog shvatanja, koje Engels ovde odbacuje, biće data u našem daljem izlaganju Marksovih i Engelsovih pogleda na „savremenu“ državu.

Opšti rezime svih pogleda Engels daje u svom najpopularnijem delu sledećim rečima:

„Država, dakle, ne postoji od pamtiveka. Bilo je društava koja su lepo mogla i bez nje, koja nisu imala pojma o državi i državnoj vlasti. Na određenom stupnju ekonomskog razvitka, koji je nužno bio povezan s cepanjem društva na klase, država je zbog tog cepanja postala nužnost. Mi se sad brzim koracima približavamo takvom stupnju razvitka proizvodnje na kome postojanje tih klasa ne samo što je prestalo da bude nužnost, nego postaje direktna smetnja za razvitak proizvodnje. Klase će iščeznuti isto onako neizbežno kao što su u prošlosti neizbežno nastale. Sa iščezavanjem klasa iščeznuće neizbežno i država. Društvo koje će organizovati proizvodnju na novi način, na temelju slobodne i ravnopravne asocijacije proizvođača, poslaće svu državnu mašinu tamo gde će joj tada i biti pravo mesto: u muzej starina, pored kolovrata i bronzane sekire.“

Ovaj citat ne srećemo često u propagandističkoj i agitacionoj literaturi savremene socijaldemokratije. Ali čak i kad ga sretnemo, njega većinom navode reda radi, kao klanjanje pred ikonom, tj. zvanično se odaje poštovanje Engelsu, ali bez ikakvog pokušaja da se zamisli nad tim kakav širok i dubok razmah revolucije pretpostavlja to „slanje sve državne mašine u muzej starina“. Većinom se ne vidi čak ni shvatanje onoga što Engles naziva državnom mašinom.

„Odumiranje“ države i nasilna revolucija
Engelsove reči o „odumiranju“ države uživaju tako široku popularnost, tako se često navode, tako reljefno pokazuju u čemu je smisao običnog falsifikovanja marksizma u oportunizam, da je potrebno zadržati se na njima podrobno. Navešćemo celo izlaganje iz koga su uzete:

„Proletarijat uzima državnu vlast i pretvara sredstva za proizvodnju pre svega u državnu svojinu. Ali samim tim on ukida samog sebe kao proletarijat, samim tim on ukida sve klasne razlike i klasne suprotnosti, a time i državu kao državu. Današnjem društvu, koje se kreće u klasnim suprotnostima, potrebna je država, to jest organizacija date eksploatatorske klase radi održavanja njenih spoljnih uslova proizvodnje, što znači u prvom redu radi nasilnog držanja eksploatisane klase u uslovima potlačenosti (ropstvo, kmetstvo, najamni rad) koje određuje postojeći način proizvodnje. Država je bila zvanični predstavnik celog društva, njegovo ovaploćenje u vidljivoj korporaciji, ali ona je bila to samo utoliko ukoliko je bila država one klase koja je za svoje vreme sama predstavljala celo društvo; u antičko doba ona je bila država građana-robovlasnika, u srednjem veku – feudalnog plemstva, u naše vreme – buržoazije. Kada država najzad doista postane predstavnik celog društva, ona samu sebe čini izlišnom. Čim više ne bude nijedne društvene klase koju treba držati u potlačenosti, čim bude uklonjena borba za individualni opstanak, uslovljena klasnom vladavinom i dosadašnjom anarhijom u proizvodnji, kao i sukobi i ekscesi koji iz te borbe proističu, tada više neće imati ko da bude ugnjetavan, radi čega je i bila potrebna naročita sila za ugnjetavanje – država. Prvi akt u kome država stvarno istupa kao predstavnik celog društva – uzimanje u svoje ruke, u ime društva, sredstava za proizvodnju – istovremeno je njen poslednji samostalni akt kao države. Mešanje državne vlasti u društvene odnose postaje izlišnim u jednoj oblasti za drugom i prestaje samo od sebe. Vladu nad licima zamenjuje upravljanje stvarima i rukovođenje procesima proizvodnje. Država se ne ‘ukida’, ona odumire. Na osnovu toga treba ocenjivati frazu o ‘slobodnoj državi’, frazu koja je imala privremeno opravdanje s gledišta agitacije, ali koja je u krajnjoj liniji naučno neodrživa. Na osnovu toga treba ocenjivati i zahtev takozvanih anarhista da se država ukine od danas do sutra.“ („Anti-Diring“, „Prevrat u nauci izvršen od gospodina Eugena Diringa“, str. 302-303. trećeg nem. izd.)

Može se reći, bez straha da ćemo pogrešiti, da je iz ovog Engelsovog razmatranja, vanredno bogatog mislima, u današnjim socijalističkim partijama ostalo kao stvarna tekovina socijalističke misli samo to da , po Marksu, država „odumire“, za razliku od anarhisitičkog učenja o „ukidanju“ države. Tako okljaštriti marksizam, znači svesti ga na oportunizam, jer pri ovakvom „tumačenju“ ostaje samo maglovita predstava o polaganom, ravnomernom, postepenom menjanju, o odsustvu skokova i bura, o odsustvu revolucije. „Odumiranje“ države u običnom, opšte rasprostranjenom, masovnom, ako se može tako reći, shvatanju znači, nesumnjivo, zabašurivanje, ako ne i odricanje revolucije.

Međutim, takvo „tumačenje“ jeste najgrublje, samo buržoaziji korisno unakazivanje marksizma, teoretski zasnovano na zaboravljanju najvažnijih okolnosti i misli izloženih, na primer, u Engelsovom „rezimirajućem“ razmatranju, koje smo naveli u celini.

Prvo. U samom početku tog razmatranja Engels kaže da proletarijat, uzimajući državnu vlast, „samim tim ukida državu kao državu“. Šta to znači, o tome „nije uobičajeno“ misliti. Ovo se obično ili potpuno ignoriše, ili se smatra kao nekom Engelsovom „hegelovskom“ „slabošću“. U stvari, ovim rečima kratko je izraženo iskustvo jedne od najvećih proleterskih revolucija, iskustvo Pariske komune od 1871. godine, o čemu ćemo podrobnije govoriti kada na to dođe red. U stvari Engels ovde govori o „ukidanju“ države buržoazije od strane proleterske revolucije, dok se reči o odumiranju odnose na ostatke proleterske državnosti posle socijalističke revolucije. Odumire, posle te revolucije, proleterska država ili poludržava.

Drugo. Država je „posebna sila za ugnjetavanje“. Ta Engelsova sjajna i vanredno duboka definicija data je ovde potpuno jasno. A iz nje proističe da „posebna sila za ugnjetavanje“ proletarijata od strane buržoazije, miliona trudbenika od strane šačice bogataša, mora biti zamenjena „posebnom silom za ugnjetavanje“ buržoazije od strane proletarijata (diktatura proletarijata). U tome se i sastoji „ukidanje države kao države“. U tome se i sastoji „akt“ uzimanja u svoje ruke, u ime društva, sredstava za proizvodnju. I očevidno je samo po sebi da se takva smena jedne (buržoaske) „posebne sile“ drugom (proleterskom) „posebnom silom“ ne može nikako izvršiti u formi „odumiranja.“

Treće. O „odumiranju“ i – čak još reljefnije i slikovitije – o „uspavljivanju“ Engels govori potpuno jasno i određeno u odnosu na epohu posle „uzimanja sredstava za proizvodnju u ruke države u ime celog društva“, tj. posle socijalističke revolucije. Mi svi znamo da je politička forma „države“ u to vreme najpunija demokratija. Ali nijednom od oportunista, koji bestidno unakazuju marksizam, ne pada na pamet da se prema tome ovde, kod Engelsa, radi o „uspavljivanju“ i „odumiranju“ demokratije. Ovo na prvi pogled izgleda veoma čudnovato. Ali „nerazumljivo“ je samo za onoga ko se nije zamislio nad tim da je demokratija takođe država, i da će, prema tome, išeznuti i demokratija čim iščezne država. Buržoasku državu može „ukinuti“ samo revolucija. Država uopšte, tj. najpunija demokratija, može samo „odumreti“.

Četvrto. Pošto je formulisao svoju čuvenu postavku: „država odumire“, Engels odmah konkretno objašnjava da je ta postavka uperena i protiv oportunista i protiv anarhista. Pri tome, kod Engelsa je na prvom mestu onaj zaključak iz postavke o „odumiranju države“ koji je uperen protiv oportunista.

Mogli bi smo se kladiti da od 10.000 ljudi koji su čitali ili čuli o „odumiranju“ države 9.990 uopšte ne znaju ili se ne sećaju da Engels svoje zaključke iz te postavke nije upravljao samo protiv anarhista. A od ostalih deset ljudi sigurno ne znaju šta je to „slobodna narodna država“ i zašto je u napadu na tu parolu sadržan napad na oportuniste. Tako se piše istorija! Tako se vrši neprimetno falsifikovanje velikog revolucionarnog učenja u vladajuće filistarstvo. Zaključak protiv anarhista ponavljao se hiljadu i hiljadu puta, banalizirao se, nabijao se u glave u najuprošćenijoj formi, dobio je čvrstinu predrasude. A zaključak protiv oportunista su zabašurili i „zaboravili“!

„Slobodna narodna država“ bila je sedamdesetih godina programatski zahtev i otrcana parola nemačkih socijaldemokrata. U toj paroli nema nikakve političke sadržine, osim malograđanski kitnjastog opisa pojma demokratije. Ukoliko se u njoj legalno aludiralo na demokratsku replubliku, utoliko je Engels bio spreman da s gledišta agitacije „privremeno“ „opravda“ tu parolu. Ali ta parola je bila oportunistička, jer je izražavala ne samo ulepšavanje buržoaske demokratije, nego i nerazumevanje socijalističke kritike svake države uopšte. Mi smo za demokratsku republiku kao formu države koja je za proletarijat pod kapitalizmom najbolja, ali mi se ne smemo zaboravljati da je najamno ropstvo udes naroda i u najdemokratskijoj buržoaskoj republici. Dalje, svaka država jeste „poseban sila za ugnjetavanje“ potlačene klase. Zbog toga je svaka država neslobodna i nenarodna. Marks i Engels često su to objašnjavali svojim partijskim drugovima sedamdesetih godina prošlog veka.

Peto. U tom istom Engelsovom delu, iz koga se svi sećaju razmatranja o odumiranju države, nalazi se i razmatranje o značaju nasilne revolucije. Istorijska ocena njene uloge pretvara se kod Engelsa u pravi panegirik nasilnoj revoluciji. Toga se „niko ne seća“, o značaju tih misli nije uobičajeno govoriti, pa čak ni misliti u današnjim socijalističkim partijama, a u svakodnevnoj propagandi i agitaciji u masama te misli ne igraju nikakvu ulogu. Međutim, one su sa „odumiranjem“ države nerazdvojno povezane u jednu skladnu celinu.

Evo tog Engelsovog razmatranja:

…“A da nasilje igra u istoriji i drugu ulogu“ (osim satanske sile), „i to revolucionarnu ulogu, da je ono, po Marksovim rečima, babica svakog starog društva kada je ono bremenito novim, da je nasilje ono oruđe pomoću koga društveno kretanje probija sebi put i lomi okamenjene, preživele političke forme – o svemu tome nema ni reči kod gospodina Diringa. Samo sa uzdasima i stenjanjem on dopušta mogućnost da će za obaranje eksploatatorske privrede biti možda potrebno i nasilje – na žalost! – jer svaka primena nasilja, tobože, demorališe onoga ko ga primenjuje. I to se govori bez obzira na onaj visoki moralni i idejni polet koji je bio posledica svake pobedonosne revolucije! I to se govori u Nemačkoj, u kojoj bi nasilan sukob, koji može biti i nametnut narodu, imao bar tu prednost što bi iz nacionalne svesti izagnao duh sluganstva koji je u nju pronikao iz poniženja tridesetogodišnjeg rata. I taj mlitavi, sparušeni, nemoćni popovski način mišljenja sme neko da natura najrevolucionarnijoj partiji za koju zna istorija?“ (str. 193, treće nem. izd., kraj 4. glave II odeljka.)

Kako je moguće sjediniti u jednom učenju taj panegirik nasilnoj revoluciji, koji je Engels uporno iznosio pred nemačke socijaldemokrate od 1878. do 1894. godine, tj. sve do svoje smrti, s teorijom o „odumiranju“ države?

Obično se jedno i drugo sjedinjuju pomoću eklekticizma, bezidejnog ili sofističkog čupanja proizvoljno (ili da se ugodi vlastodršcima) čas jednog, čas drugog razmatranja, pri čemu se u devedeset i devet slučajeva od sto, ako ne i češće, u prvi plan ističe baš „odumiranje“. Dijalektika se zamenjuje eklekticizmom: to je najobičnija, najrasprostranjenija pojava u zvaničnoj socijaldemokratskoj literaturi današnjice u odnosu na marksizam. Takva zamena, doduše, nije novost; nju možemo videti čak u teoriji klasične grčke filozofije. Prilikom falsifikovanja marksizma u oportunizam, falsifikovanje dijalektike u eklekticizam najlakše obmanjuje mase, daje prividno zadovoljenje, tobože uzima u obzir sve strane procesa, sve tendencije razvitka, sve protivrečne uticaje itd., a u stvari ne daje nikakvo celovito i revolucionarno shvatanje procesa društvenog razvitka.

Već smo ranije govorili, a u daljem razlaganju pokazaćemo podrobnije, da se Marksovo i Engelsovo učenje o neizbežnosti nasilne revolucije odnosi na buržoasku državu. Ona ne može biti smenjena državom proleterskom (diktaturom proletarijata) putem „odumiranja“, nego samo, po pravilu, nasilnom revolucijom. Panegirik koji je ispevao Engels i koji potpuno odgovara mnogim Marksovim izjavama – (setimo se kraja „Bede filozofije“ i „Manifesta komunističke partije“ s ponosom, otvorenom izjavom o neizbežnosti nasilne revolucije; setimo se kritike Gotskog programa od 1875. godine, gotovo 30 godina docnije, u kojoj Marks nepoštedno bičuje oportunizam tog programa) – taj panegirik nikako nije neki „zanos“, nikako nije deklamacija ili polemički ispad. Potreba da se mase sistematski vaspitaju u takvom i baš takvom gledanju na nasilnu revoluciju leži u osnovi celog učenja Marksa i Engelsa. Izdaja njihovog učenja od strane sada vladajućih struja socijal- šovinizma i kauckovstva naročito reljefno se izražava u tome što i jedni i drugi zaboravljaju takvu propagandu, takvu agitaciju.

Smena buržoaske države proleterskom nemoguća je bez nasilne revolucije. Uništenje proleterske države, tj. uništenje svake države, nemoguće je drukčije nego putem „odumiranja“.
Marks i Engels davali su podroban i konkretan razvitak tih pogleda, izučavajući svaku revolucionarnu situaciju posebno, analizirajući pouke iskustva svake revolucije posebno. Mi sad i prelazimo na taj, bezuslovno najvažniji deo njihovog učenja.

(Vladimir Lenjin, Država i revolucija http://www.marxists.org/)

****

LAV TROCKI: Pacifizam kao sluga imperijalizma

 

 

 

 

 

 

 

Nikada nije bilo tako mnogo pacifista na svetu kao što ih ima danas, kada se ljudi u svim zemljama međusobno ubijaju. Svaka istorijska epoha je imala ne samo svoju sopstvenu tehniku i svoju političku formu, već i sebi svojstveno licemerje. Nekada su se ljudi uništavali međusobno u ime hrišćanskog učenja i ljubavi prema čovečanstvu. Sada se samo zaostale vlade pozivaju na hrista. Progresivne nacije se kolju u ime pacifizma. Vilson je uvukao Ameriku u ime Lige Naroda, i večitog mira. Kerenski i Tsereteli pozivaju na ofanzivu u ime ranog mira.

Našoj epohi nedostaje ogorčena satira Juvenala. U svakom slučaju, čak i najmoćnija satirična oružija su u opasnosti da se pokažu bespomoćnim i iluzornim u poređenju sa trijumfujućom sramotnošću i puzajućom glupošću; dva elementa koja je iz okova oslobodio rat.

Pacifizam je istog roda kao i demokratija. Buržoazija je napravila veliki istorijski pokušaj da sve ljudske odnose uredi u skladu sa razumom, da zameni slepu i glupu tradiciju institucijom kritičke misli. Gilde sa njihovim restrikcijama proizvodnje, političke institucije sa njihovim privilegijama, monarhistički apsolutizam – sve su to bili tradicionalni ostaci srednjeg veka. Buržoaska demokratija je zahtevala legalnu jednakost za slobodnu konkurenciju, i parlamentarizam kao sredstvo upravljanja javnim poslovima. Takođe je težila da reguliše nacionalne odnose na isti način. Ali ovde je ustala protiv rata, tojest protiv metoda rešavanja svih problema kompletnim negiranjem „razuma“. Tako je počela da podučava ljude u poeziji, filozofiji, etici, i poslovnim metodama, što je daleko korisnije nego da ih uči večnom miru. Ovo su logički argumenti za pacifizam.

Nasleđeni nedostatk pacifizma je, kako bilo, fundamentalno zlo koje karakteriše buržoasku demokratiju. Njena kritika dotiče samo površinu socijalnih fenomena, ona nema hrabrosti da dublje zaseče u unutrašnje ekonomske činjenice. Kapitalistički realizam, kako bilo, bavi se idejom večnog mira baziranoj na harmoniji razuma, možda nemilosrdnije nego idejom slobode, jednakosti i bratstva. Kapitalizam, koji je razvio tehniku na racionalnoj bazi, nije uspeo da reguliše uslove racionalno. Pripremio je oružija za obostrano istrebljenje o kojima „varvari“ srednjeg veka nisu ni sanjali.

Rapidna intenzifikacija međunarodnih odnosa, nezadrživ rast militarizma, izmakli su tlo pod nogama pacifizmu. Ali u isto vreme, ove iste snage su davale pacifizmu novi život pred našim očima, život drugačiji od starog kao krvavo crven zalazak sunca od roze svitanja.

Deset godina koje su prethodile ratu su predstavljale period koji je nazivan „naoružani mir“. Sve vreme je u realnosti bio ništa drugo do neprekidni rat, rat vođen u kolonijalnim zemljama.

Ovaj rat je vođen na terotorijama zaostalih i slabih naroda; vodio je participaciji Afrike, Polinezije i Azije, i utabao je put za sadašnji rat. Ali, pošto nije bilo evropskog rata od 1871, iako je bilo podosta malih ali oštih konflikata, opšte mišljenje među sitnom buržoazijom je sistematski podsticano da gleda na stalno rastuću armiju kao garanciju mira, koja će postepeno uroditi plodom kao nova organizacija narodnog internacionalnog zakona. Što se tiče kapitalističkih vlada i krupnog biznisa, oni naravno nisu imali primedbi na ovu „pacifističku“ interpretaciju militarizma. U međuvremenu su se pripremali svetski konflikti, i svetska katastrofa je bila tu.

Teorijski i politički, pacifizam ima istu osnovu kao i doktrina socijalne harmonije između različitih klasnih interesa.
Suprotstavljanje kapitalističkih nacionalnih država ima istu ekonomsku osnovu kao i klasna borba. Ako smo spremni da pretpostavimo mogućnost postepenog nestajanja klasne borbe, onda moramo pretpostaviti i postepeno nestajanje i regulaciju nacionalističkih konflikata.

Čuvar demokratske ideologije, sa svim njenim tradicijama i iluzijama, bila je sitna buržoazija. Tokom druge polovine devetnaestog veka, postala je potpuno transformisana iznutra, ali još nije nestala sa scene. U vreme kada je razvoj kapitalističke tehnike permanentno potkopavao ekonomsku ulogu sitne buržoazije, univerzalno pravo glasa i obavezna vojna služba su joj davali, zahvaljujući njenoj brojnoj snazi, izgled političkog faktora. Gde mali kapitalist nije bio uništen zajedno sa krupnim biznisom, bio je potpuno potčinjen kreditnom sistemu. Ostalo je jedino na predstavnicima krupnog biznisa da potčine sitnu buržoaziju u na političkom polju, uzimajući sve njene teorije i predrasude i dajući im fiktivnu vrednost. Ovo je objašnjenje fenomena koji smo mogli posmatrati poslednjih deset godina pre rata, kada je reakcionarni imperijalizam narastao do takvih užasnih dimenzija, dok se u isto vreme odvijalo iluzorno cvetanje buržoaske demokratije, sa svim svojim reformizmom i pacifizmom. Krupni biznis je potčinio sitnu buržoaziju imperijalističkim ciljevima pomoću njenih sopstvenih predrasuda.

Francuska je bila klasičan primer ovog dvostranog procesa. Francuska je zemlja finansijskog kapitala koji opstaje na bazi brojne i uopšte konzervativne sitne buržoazije. Zahvaljujući inostranim kreditima, kolonijama, i savezništvu sa Rusijom i Engleskom, gornji sloj populacije je uvučen u sve interese i konflikte svetskog kapitalizma. U međuvremenu, francuski sitni buržuj je ostao provincijelan do srži. On ima instiktivni strah od geografije, i ceo život živi u najvećem strahu od rata, uglavnom zato što ima sina jedinca, koće će ostaviti svoj posao i nameštaj. Ovaj sitni buržuj šalje buržoaskog radikala da ga predstavlja u parlamentu, jer mu taj gospodin obećava da će sačuvati mir sredstvima Lige Naroda sa jedne strane, i ruskim Kozacima, koji će za njega otseći Kajzerovu glavu, sa druge. Radikalski predstavnik stiže u Pariz iz svog kruga provincijelnih advokata, ne samo pun želje za mirom, već i sa maglovitim pojmovima kao što je položaj Persijskog zaliva, i bez jasne ideje zašto je i kome neophodna Bagdadska železnica. Ovi „radikalni pacifistički“ predstavnici među sobom stvaraju Radikalno ministarstvo, koje se odmah našlo upetljano do ušiju u kučine svih prethodnih diplomatskih i vojnih obaveza ugovorenih od strane raznovrsnih finansijskih interesa francuske buržoazije u Rusiji, Africi i Aziji. Ministarstvo i parlament nikad nisu prestajali da intoniraju svoju pacifističku frazeologiju, ali su istovremeno sprovodili spoljnu politiku koja će na kraju uvući Francusku u rat.

Engleski i Američki pacifizam, uprkos raznovrsnosti socijalnih uslova i ideologije (takođe uprkos nedostatku bilo kakve ideologije u Americi) uradili su u suštini isti posao: obezbedili su ventil za strah sitno-buržoaskog građanstva od potresa svetskih razmera, koji ga nakon svega mogu samo lišiti ostataka njegove nezavisnosti; oni uspavljuju njegovu obazrivost beskorisnim pojmovima razoružanja, internacionalnog zakona, i arbitražnim tribunalima. Onda, u datom trenutku, predaju ga dušom i telom kapitalističkom imperijalizmu koji je već mobilisao sva sredstva za ostvarenje svog cilja: tj. tehničko znanje, umetnost, religiju, buržoaski pacifizam i patriotski socijalizam.“

„Mi smo bili protiv rata, naši poslanici, naši ministri, svi smo bili protiv rata, “ uzvikuje francuski sitni buržuj: „Stoga, sledi, rat nam je nametnut, i u cilju realizacije naših pacifističkih ideala, moramo voditi rat do pobede.“ I predstavnik francuskog pacifizma, baron d’Esturnel de Konstant, posvećuje ovu pacifističku filozofiju svečanim „jusqu’au bout!“ – rat do kraja!

Stvar koja je iznad svega bila potrebna engleskoj berzi za uspešno vođenje rata, bili su pacisfisti kao liberal Askvit, i radikalni demagog Lojd Džordž. „Ako ovi ljudi vode rat,“ govorio je engleski narod, „onda mora da je pravo na našoj strani.“

I tako pacifizam ima svoju dodeljenu ulogu u mehanizmu rata, ako otrovan gas, i stalno rastuća gomila ratnih zajmova.

U SAD se pacifizam sitne buržoazije pokazao u pravom svetlu, kao sluga imperijalizma, i čak na manje prikriven način. Tamo, kao i drugde, banke i trustovi su ti koji su stvarno vodili politiku. Čak i pre rata, zahvaljujući izuzetnom razvoju industrije, i izvoza, SAD su se stabilno kretale u pravcu svetskih interesa i imperijalizma. Ali evropski rat je taj koji je doveo ovaj imperijalistički razvoj do grozničavog koraka. U trenutku kada su se mnogi pobožni ljudi (čak i Kaucki) nadali da će užasi kasapnice u Evropi ispuniti američku buržoaziju užasom militarizma, stvarni uticaj događaja u Evropi nije išao po psihološkim već materijalističkim linijama, i vodio je suprotnim rezultatima. Izvoz SAD, koji je 1913 iznosio 2.466 miliona dolara, porastao je u 1916 na vrtoglavih 5,481 milijardi dolara. Naravno, lavovski deo ovog izvoza je pripadao industriji municije. Onda je došla iznenadna opasnost prestanka izvoza u zemlje Antante kada je počeo neograničeni rat podmornicama. U 1915 Antanta je uvezla američka dobra u vrednosti do trideset pet milijardi, dok su Nemačka i Austro-ugarska uvezle jedva petnaest miliona. Stoga, ne samo da je indicirano smanjivanje gigantskih profita, već je celoj američkoj industriji, koja je imala svoju osnovu u ratnoj industriji, pretila oštra kriza. Ove cifre moramo posmatrati kada tražimo ključ podele „simpatija“ u Americi. I tako su kapitalisti apelovali na državu: „vi ste ti koji su počeli ovaj razvoj ratne industrije pod barjakom pacifizma, na vama je sada da nam nađete novo tržište.“ Da država nije bila u mogućnosti da obeća „slobodu mora“ (drugim rečima, slobodu ceđenja kapitala iz ljudske krvi) onda bi morala otvoriti novo tržište za ugrožene ratne industrije – u samoj Americi. I tako su zahtevi evropskog pokolja izazvali iznenadnu, katastrofičnu militarizaciju SAD.

Ovaj biznis bi sigurno izazvao protivljenje velikih masa naroda. Pokoriti ovo nedefinisano nezadovoljstvo, i transformisali ga u patriotsku saradnju je bio najvažniji zadatak unutrašnje politike SAD. I čudnom ironijom sudbine zvanični pacifizam VIlsona, kao „opozicioni“ pacifizam Brajana, obezbedio je najmoćnije oružije za izvođenje ovog zadatka, to jest, pripitomljavanje masa militarističkim metodama.

Brajan je požurio da da glasni izraz prirodnom protivljenju farmera, i cele sitne buržoazije imperijalizmu, militarizmu i rastu poreza. Ali dok je on slao vagone peticija i zamenika njegovim pacifističkim kolegama, koje su imale najviše položaje u vladi, Brajan se takođe svesrdno trudio da raskine sa revolucionarnim tokom ovog pokreta.
„Ako dođe do rata“, ovo je na primer Brajan telegrafisao anti-ratnom skupu u Čikagu u februaru, „onda ćemo, naravno, podržati vladu, ali do tog trenutka naša najsvetija dužnost je da uradimo sve što je u našoj moći da spasemo ljude od užasa rata.“ U ovih nekoliko reči imamo ceo program sitnoburžoaskog pacifizma. „Sve što je u našoj moći da sprečimo rat“ znači da obezbede ventil za protivljenje masa u vidu bezopasnih manifesta, u kojima se vladi garantuje da ako do rata dođe, neće biti ometanja od strane pacifističke opozicije.

To je zaista sve što je zahtevao Zvanični pacifizam personifikovan u Vilsonu, koji je već dao dovoljno dokaza kapitalistima koji su pripremali rat, o svojoj „spremnosti da se bori“. Čak je i gospodin Brajan našao dovoljnim da napravi ovakvu deklaraciju, posle koje je zadovoljno uklonio svoje bučno protivljenje ratu; iz prostog razloga – da bi objavio rat. Kao i g. Vilson, g. Brajan je požurio na drugu stranu vlade. I ne samo sitna buržoazija, već i velike mase ljudi, rekoše sebi: „Ako naša vlada, predvođena pacifistima svetskog glasa kao što je Vilson, može objaviti rat, i sam Brajan može podržavati vladu po pitanju rata, onda ovo sigurno mora biti pravedan i nužan rat. Ovo objašnjava zašto je ova pobožna, potresna vrsta pacifizma, kojoj su povlađivali demagozi koji su vodili vladu, bila tako visoko cenjena od strane Berze i vođa ratne industrije.

Naš Menjševički, socijalno-revolucionarni pacifizam, uprkos razlici u spoljašnjim uslovima, igrao je potpuno istu ulogu. Rezolucija o ratu koju je usvojila većina na Sve-ruskom kongresu radničkih i vojničkih saveta, zasnovana je ne samo na uobičajenim pacifističkim predrasudama o ratu, već i o karakteristikama imperijalističkog rata. Kongres je izjavio da je „prvi i najvažniji zadatak revolucionarne demokratije“ bio brzo okončanje rata. Ali ove pretpostavke su usmerene samo ka jednom cilju: dokle god internacionalni pokušaji demokratije ne uspevaju da okončaju rat, ruska revolucionarna demokratija mora svim silama zahtevati da Crvena Armija bude spremna da se bori bilo defanzivno, bilo ofanzivno.

Revizija starih internacionalih ugovora je učinila Ruski kongres zavisnim od proizvoljnih sporazuma sa diplomatijom Antante, i nije u prirodi ovih diplomata da likvidiraju imperijalistički karakter rata, čak i kad bi mogli. „Internacionali pokušaju demokratije“ ostavlja Kongres i njegove lidere zavisne o volji socijal-demokratskih patriota, koji su vezani za njihove imperijalističke vlade. I ova ista većina na kongresu, koja je prvo sebe dovela u ćorsokak sa idejom „najbržeg mogućeg okončanja rata“, smestila se sada, što se tiče praktične politike, na definitivnom zaključku: ofanzivi. Pacifizam koji demonstrira sitna buržoazija i koji nas dovodi do podrške ofanzivi će naravno biti najtoplije primljen, ne samo od strane ruskog, već i Antantinog imperijalizma.

Miljukov, na primer, kaže: „U ime naše lojalnosti saveznicima i našim starim (imperijalističkim) ugovorima, mora se nužno stupiti u ofanzivu.“

Kerenski i Tsereteli kažu: „Iako naši stari ugovori još nisu revizovani, ofanziva je neizbežna.“

Argumenti variraju, ali politika je ista. I ne bi ni moglo biti drugačije, jer su Kerenski i Tsereteli neraskidivo povezani u vladi sa Miljukovljevom partijom.

Socijal-demokrate, patriotski pacifizam Dana, kao i potresni pacifizam Brajana, su, kada se dođe do stvarnih činjenica, jednako u službi imperijalista.

Zbog toga se najvažniji zadatak ruske diplomatije ne sastoji u ubeđivanju diplomatije Antante da revidira nešto, ili da ukine nešto drugo, već u ubeđivanju da je ruska revolucija apsolutno pouzdana, i da joj se sa sigurnošću može verovati.

Ruski ambasador, Bačmatijev, u svom obraćanju Kongresu SAD 10. juna, takođe je okarakterisao aktivnosti Prelazne vlade sa ove tačke gledišta:

„Svi ovi događaji,“ rekao je, „pokazuju nam da snaga i značaj Prelazne vlade rastu svakoga dana, i da što više rastu, više će vlada biti sposobna da izbaci dezintegracione elemente, bilo da dolaze od strane reakcije ili od agitacije ekstremne levice“. Prelazna vlada je odlučila da preduzme sva moguća sredstva da ostvari ovaj cilj, i čak ako mora da pribegne sili, iako ne prestaje da teži mirnom rešenju svojih problema.

Ne treba sumnjati ni za trenutak da je „nacionalna čast“ naših socijal-demokratskih patriota ostala mirna dok je ambasador „revolucionarne demokratije“ žustro dokazivao američkoj plutokratiji da je ruska vlada spremna d proliva krv ruskog proletarijata u ime reda i zakona. Najvažniji element reda i zakona je lojalna podrška kapitalizmu Antante.

I u samom trenutku dok je ‘her’ Bačmatijev stajao sa šeširom u ruci, skromno se obraćajući hijenama američke Berze, ‘misje’ Tsereteli i Kerenski su punili uši „revolucionarnoj demokratiji“ da je nemoguće boriti se protiv „anarhije levice“ bez upotrebe sile, i pretili da će razoružati radnike Petrograda i regimentu koja ih je podržavala. Sada možemo videti da su ove pretnje upućene u pravom trenutku: oni su bile najbolja garancija ruskog zajma iz Amerike.

„Vidite sada“, her Bačmatijev je mogao reći g. Vilsonu, „da se naš revolucionarni pacifizam ni za dlaku ne razlikuje od pacifizma vaše Berze. I ako možete verovati g. Brajanu, zašto ne bi verovali her Tsereteliju?“

(Lav Trocki, Pacifizam kao sluga imperijalizma na http://www.marxists.org/)

****

ĐERĐ LUKAČ: Problem klasne svijesti

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ako je objektivno dan moment prijelaza u „carstvo slobode“, onda se to ispoljava upravo u tome što slijepe snage u zbiljskom smislu slijepo tjeraju prema ponoru, sa stalno rastućom, prividno neodoljivom snagom, i samo svjesna volja proletarijata može očuvati čovječanstvo od katastrofe. Drugačije rečeno: ako je zavladala privredna kriza kapitalizma, onda sudbina revolucije (a s njom i sudbina čovječanstva) ovisi o ideološkoj zrelosti proletarijata, o njegovoj klasnoj svijesti.

Time je određena jedinstvena funkcija koju ima klasna svijest za proletarijat u suprotnosti spram njezine funkcije za druge klase. Upravo zato što se proletarijat kao klasa ne može osloboditi a da ne ukine klasno društvo uopće, mora se njegova svijest, poslednja klasna svijest u povjesti čovečanstva, s jedne strane podudarati s otkrivanjem biti društva, a s druge strane mora postajati sve unutrašnjije jedinstvo teorije i prakse. Za proletarijat nije njegova „ideologija“ nikakva zastava pod kojom se on bori, nikakav prekrivač pravih ciljeva, nego samo postavljanje cilja i samo oružje. Svaka neprincipijelna ili besprincipijelna taktika proletarijata srozava historijski materijalizam na puku „ideologiju“ i nameće proletarijatu građansku (ili malograđansku) metodu borbe; lišava ga njegovih najboljih snaga, budući da njegovoj klasnoj svijesti dodeljuje samo ulogu jednog pratioca ili kočničara (dakle, za proletarijat samo kočničara) građanske svijesti, umjesto uloge pokretačke funkcije proleterske svijesti.

(Đerđ Lukač, Povijest i klasna svijest, na http://www.marxists.org/)

KARL MARKS – izvod iz dela (Kapital)


Dva činioca robe: upotrebna vrednost i vrednost (supstancija vrednosti i veličina vrednosti)

Bogatstvo društava u kojima vlada kapitalistički način proizvodnje ispoljava se kao ogromna zbirka roba, pojedinačna roba kao njegov osnovni oblik. Zbog toga će naše istraživanje početi analizom robe.

Roba je pre svega spoljašnji predmet, stvar koja svojim svojstvima zadovoljava ljudske potrebe ma koje vrste. Svejedno je kakve su prirode ove potrebe, npr. potiču li iz stomaka ili iz fantazije. Tu se ne postavlja ni pitanje kako stvar zadovoljava potrebu ljudi, da li neposredno, kao sredstvo za život, tj. kao predmet potrošnje, ili posredno, kao sredstvo za proizvodnju.

Svaka korisna stvar, kao železo, hartija, itd., može se posmatrati s dve tačke gledišta: po kvalitetu i po kvantitetu. Svaka takva stvar celina je mnogih svojstava, te se može iskorišćavati sa raznih strana. Otkrivati te razne korisne strane, a time i raznolike načine za upotrebljavanje stvari, istorijski je čin. Tako je i sa pronalaženjem društvenih mera za kvantitet korisnih stvari. Različnost robnih mera potiče iz različite prirode predmeta koje treba meriti, a delom iz sporazuma.
Korisnost neke stvari čini tu stvar upotrebnom vrednošću. Ali, ta korisnost ne lebdi u vazduhu. Uslovljena svojstvima samog robnog tela, ona bez njega ne postoji. Zbog toga je samo robno telo, kao železo, pšenica, dijamant, itd., upotrebna vrednost ili dobro. Ovaj karakter stvari ne zavisi od toga da li prisvajanje njenih upotrebnih svojstava staje čoveka mnogo ili malo rada. Kad posmatramo upotrebne vrednosti, vazda pretpostavljamo njihovu kvantitativnu određenost, kao: tuce časovnika, aršin platna, tona železa, itd. Upotrebne vrednosti roba čine građu posebne naučne grane – poznavanja robe. Upotrebna vrednost ostvaruje se samo upotrebom ili trošenjem. Upotrebne vrednosti čine materijalnu sadržinu bogatstva ma kakav mu bio društveni oblik. U društvenom obliku koji mi imamo da istražimo one se ispoljavaju i kao materijalni nosioci razmenske vrednosti.

Razmenska vrednost ispoljava se pre svega kao kvantitativni odnos, kao srazmera u kojoj se upotrebne vrednosti jedne vrste razmenjuju za upotrebne vrednosti druge vrste, a to je odnos koji se stalno menja sa vremenom i mestom. Otud razmenska vrednost izgleda nešto slučajno i čisto relativno, nekakva robi unutrašnja, imanentna razmenska vrednost (valeur intrinseque), izgleda, dakle contradictio in adjecto. Razmotrimo stvar bliže.

Neka roba, npr. 1 kvarter pšenice, razmenjuje se za x masti za obuću, ili za y svile, ili za z zlata itd., jednom reči za druge robe u najrazličitijim srazmerama. Pešnica ima, dakle, raznolike razmenske vrednosti, a ne samo jednu jedinu. Ali pošto x masti za obuću, a isto tako y svile, isto tako zlata itd. jesu razmenska vrednost jednog kvartera pšenice, to i x masti za obuću, y svile, z zlata itd., moraju biti među sobom razmenljive ili po veličini jednake razmenske vrednosti. Iz ovoga izlazi prvo: važeće razmenske vrednosti jedne iste robe izražavaju nešto jednako. A drugo: razmenska vrednost može uopšte biti samo način izražavanja, „pojavni oblik“ neke sadržine koja se od nje dade razlikovati.

Uzmimo zatim dve robe, npr. pšenicu i železo. Ma u kom se odnosu vršila njihova razmena, on se uvek može prikazati jednačinom u kojoj se data količina pšenice izjednačuje s nekom količinom železa; npr. 1 kvarter pšeinice = a centi železa. Šta nam ova jednačina kazuje? Da u dvema različitim stvarima, u 1 kvarteru pšenice kao i u a centi železa, postoji nešto zajedničko iste veličine. A to znači da su obe jednake nečem trećem što samo sobom nije ni jedno ni drugo. Mora, dakle, biti mogućno da se i jedno i drugo, ukoliko su razmenske vrednosti, svede na to treće.

Ilustrovaćemo ovo jednim prostim primerom iz geometrije. Da bi se odredile i uporedile površine svih pravolinijskih likova, rastavljaju se ovi na trouglove. Sam trougao svodi se na izraz koji je sasvim različan od njegova vidljiva lika – na polovinu proizvoda njegove osnove i visine. Isto tako se razmenske vrednosti roba imaju svesti na nešto zajedničko, od čega one predstavljaju veću ili manju količinu. To zajedničko ne može da bude neko geometrijsko, fizičko, hemijsko ili neko drugo prirodno svojstvo roba. Uopšte, njihove telesne osobine dolaze u obzir samo ukoliko ih čine upotrebljivima, dakle upotrebnim vrednostima. Ali, sa druge strane, baš je apstrahovanje od njihovih upoterbnih vrednosti ono što očigledno karakteriše odnos razmene roba. U okviru njega valja jedna upotrebna vrednost tačno koliko i svaka druga, samo ako je ima u pravoj srazmeri. Ili, kako veli stari Barbon:

„Ova vrsta robe dobra je koliko i ona ako joj je razmenska vrednost iste veličine. Niti postoji razlika, niti ima mogućnosti da se razlikuju stvari koje imaju razmensku vrednost jednake veličine.“

Kao upotrebne vrednosti robe su u prvom redu različnog kvaliteta, a kao razmenske vrednosti mogu biti jedino različnog kvantiteta, prema tome ne sadrže ni atoma upotrebne vrednosti.

Ako sad ostavimo po strani upotrebnu vrednost robnih tela, onda im ostaje još samo jedno svojstvo: da su proizvodi rada. Ali nam se i proizvod rada već u ruci izmenio. Apstrahujemo li njegovu upotrebnu vrednost, mi smo apstrahovali i njegove telesne sastavne delove i oblike koji ga čine upotrebnom vrednošću. Sad on više nije ni sto, ni kuća, ni pređa ni ikoja druga korisna stvar. Sva njegova čulna svojstva izgubila su se. Sad on više nije ni proizvod stolarskog, ni građevinarskog, ni prelačkog ni ikojeg drugog određenog proizvodnog rada. Iščezne li korisni karakter proizvoda rada, iščeznuo je i korisni karakter radova koje oni predstavljaju, izgubili su se, dakle, i različiti konkretni oblici tih radova, ne razlikuju se više, već su svi skupa svedeni na jednak ljudski rad, na apstraktni ljudski rad.

Da vidimo sad šta je ostalo od proizvoda rada. Jedino što je od njih preostalo jeste ista avetinjska predmetnost, prosta grušavina bezrazličnog ljudskog rada, tj. utroška ljudske radne snage bez obzira na oblik njenog trošenja. Te stvari predstavljaju još samo to da je na njihovo proizvođenje utrošena ljudska radna snaga, da je u njima nagomilan ljudski rad. Kao kristali ove društvene supstancije, koja im je zajednička, one su vrednosti – robne vrednosti.

U samom odnosu razmene javila nam se razmenska vrednost roba kao nešto potpuno nezavisno od njihovih upotrebnih vrednosti. Ako sad stvarno apstrahujemo upotrebnu vrednost proizvoda rada, dobićemo njihovu vrednost kako smo je maločas odredili. Prema tome, ono zajedničko što se pokazuje u odnosu razmene ili u razmenskoj vrednosti robe jeste njena vrednost. Dalji tok istraživanja vratiće nas na razmensku vrednost kao na nužni način izražavanja, odnosno pojavni oblik robne vrednosti, koju najpre ipak moramo posmatrati nezavisno od tog oblika.

Neka upotrebna vrednost ili dobro ima, dakle, vrednost samo zato što je u njoj (odnosno u njemu) opredmećen ili materijalizovan apstraktni ljudski rad. Pa kako da se meri veličina njene (odnosno njegove) vrednosti? Količinom „supstancije koja stvara vrednost“ a koja se sadrži u njoj (odnosno njemu) – količinom rada. Sama količina rada meri se njegovim vremenskim trajanjem, a radno vreme opet ima svoje merilo u određenim delovima vremena, kao što su čas, dan itd.

Pošto količina rada utrošenog za vreme proizvođenja neke robe određuje njenu vrednost, mogli bi izgledati da roba nekog proizvođača ima utoliko veću vrednost ukoliko je on lenji i neumešniji, jer mu je zbog toga potrebno više vremena za njenu izradu. Ali rad koji sačinjava supstanciju vrednosti jednak je ljudski rad, utrošak je iste ljudske radne snage. Ukupna društvena radna snaga koja se ispoljava u vrednostima robnog sveta važi ovde kao jedna ista ljudska radna snaga, iako se sastoji iz nebrojenih individualnih radnih snaga. Svaka od ovih individualnih radnih snaga ista je ljudska radna snaga kao i svaka druga ukoliko ima karakter jedne društvene prosečne radne snage, ukoliko deluje kao takva društvena prosečna radna snaga, pa, dakle, i ukoliko joj za proizvođenje izvesne robe treba samo prosečno, potrebno, ili društveno potrebno radno vreme. Društveno potrebno radno vreme koje se iziskuje da bi se, uz postojeće društveno-normalne uslove proizvodnje i uz prosečni društveni stupanj umešnosti i intenzivnosti rada, izradila koja bilo upotrebna vrednost. Na primer, posle uvođenja pranog razboja u Engleskoj bilo je dovoljno možda upola manje rada nego ranije da se data količnina pređe pretvori u tkaninu. Stvarno, engleskom ručnom tkaču trebalo je za ovo pretvaranje i sad isto onoliko radnog vremena koliko i ranije, samo što je sada proizvod njegovog individualnog radnog časa predstavljao tek polovinu društvenog radnog časa i pao je zbog toga na polovinu svoje ranije vrednosti.

Prema tome, veličinu vrednosti neke upotrebne vrednosti određuje samo količina društveno potrebnog rada ili radno vreme koje je društveno potrebno za njenu izradu. Pojedina roba važi ovde uopšte kao prosečni primerak svoje vrste. Robe koje sadrže podjednako velike količine rada, ili koje se mogu izraditi za isto radno vreme, imaju zbog toga i vrednost iste veličine. Vrednost jedne robe odnosi se prema vrednosti svake druge robe kao radno vreme potrebno za proizvodnju druge. „Kao vrednosti, sve su robe samo određene mere zgrušanog radnog vremena.“

Zbog toga bi veličina vrednosti neke robe bila postojana, stalno jednaka, kad bi radno vreme potrebno za njeno proizvođenje ostalo stalno jednako. Ali se ovo poslednje menja sa svakom promenom u proizvodnoj snazi rada. Proizvodnu snagu rada određuju razne okolnosti, između ostalog prosečni stupanj umešnosti radnika, stupanj razvitka nauke i njezine tehnološke primenjivosti, društvena kombinacija procesa proizvodnje, obim i delotvornost sredstava za proizvodnju i prirodni uslovi. Na primer, ista količina rada predstaviće se pri povoljnoj žetvi u 8 bušela pšenice, pri nepovoljnoj samo u 4. Ista količina rada daje više metala u bogatim, manje u siromašnim rudnicima itd. Dijamanti se retko nalaze u Zemljinoj kori i stoga njihovo nalaženje staje prosečno mnogo radnog vremena. Iz ovoga izlazi da oni u malenom obimu predstavljaju mnogo rada. Jacob sumnja da je zlato ikad isplatilo svoju punu vrednost. Još više to važi za dijamante. Po Eschwegeu, ukupna osamdesetogodišnja eksploatacija brazilskih dijamantskih polja nije bila 1823. još dostigla cenu prosečnog proizvoda što su ga davale brazilske plantaže šećera i kafe za osamnaest meseci, mada je predstavljala mnogo više rada, dakle i više vrednosti. Da su rudnici bogatiji, ista bi se količina rada predstavila u više dijamanata i njihova vrednost bi pala. Uzmogne li se ugalj s malo rada pretvarati u dijamant, može njegova vrednost pasti ispod vrednosti cigle. Uopšte uzev: što je veća proizvodna snaga rada, to se manje radnog vremena zahteva za izradu nekog artikla, to je manja masa rada kristalisana u njemu, to je manja njegova vrednost. Dakle, veličina vrednosti neke robe menja se upravno prema količini, a obrnuto prema proizvodnoj snazi rada koji se u njoj ostvaruje.

Neka stvar može biti upotrebna vrednost, a da ne bude vrednost. To je onda kad se njena korist po ljude ne postiže radom. Takvi su vaduh, neobrađivano tlo, prirodne livade, drvo što divlje raste itd. Neka stvar može biti korisna i proizvod ljudskog rada, a da ne bude roba. Ko svojim proizvodom zadovoljava sopstvenu potrebu, stvara, doduše, upotrebnu vrednost, ali ne i robu. Da bi proizvodio robu, mora proizvoditi ne samo upotrebnu vrednost, već upotrebnu vrednost za druge, društvenu upotrebnu vrednost. {I ne samo prosto za druge. U srednjem veku seljak je proizvodio žito za danak feudalnom gospodaru i žito za desetak popu. Ali ni žito za danak, ni žito za desetak nisu postali roba zato što su proizvođeni za druge. Da postane robom, proizvod se mora razmenom preneti na drugo lice kome će služiti kao upotrebna vrednost.} Naposletku, nikakva stvar ne može da bued vrednost ako nije predmet za upotrebu. Bude li nekorisna, onda je nekoristan i rad sadržan u njoj, ne važi kao rad, pa stoga ne stvara ni vrednost.[…]

Dvojaki karakter rada predstavljenog u robama
U samom početku roba nam se pokazala kao nešto dvorodno, kao upotrebna vrednost i razmenska vrednost. Posle se pokazalo da i rad, ukoliko je izražen vrednošću, ne poseduje više ona ista obeležja koja mu pripadaju kao stvaraocu upotrebnih vrednosti. Ovu dvorodnu prirodu rada sadržanog u robi prvi sam ja kritički dokazao. Pošto je ova tačka stožer oko kojega se okreće razumevanje političke ekonomije, rasvetlićemo je ovde izbliže.

Uzmimo dve robe, recimo 1 kaput i 10 aršina platna. Neka je vrednost prve robe dvaput veća od vrednosti druge, tako da ako je vrednost 10 aršina platna = B, kaput je = 2B.

Kaput je upotrebna vrednost koja zadovoljava naročitu potrebu. Da se izradi, potrebna je određena vrsta proizvodne delatnosti. Nju određuju njena svrha, način operisanja, predmet, sredstvo i rezultat. Rad čija se korisnost ovako predstavlja u upotrebnoj vrednosti njegova proizvoda ili u tome što je njegov proizvod upotrebna vrednost, nazvaćemo kratko i prosto korisnim radom. S te tačke gledišta posmatra se rad uvek u vezi s njegovim korisnim učinkom.

Kao što su kaput i platno kvalitativno različne upotrebne vrednosti, tako su kvalitativno različni i radovi preko kojih su oni došli do postojanja – krojenje i tkanje. Da te stvari nisu kvalitativno različne upotrebne vrednosti, a otud i proizvodi kvalitativno različnih korisnih radova, ne bi se uopšte mogle sučeliti kao robe. Kaput se ne razmenjuje za kaput, ista upotrebna vrednost ne razmenjuje se za istu upotrebnu vrednost.

U ukupnosti raznovrsnih upoterbnih vrednosti ili robnih tela ispoljava se ukupnost isto toliko raznolikih korisnih radova, različnih po rodu, vrsti, porodici, podvrsti i varijetetu – društvena podela rada. Ona je uslov za postojanje robne proizvodnje, mada, obrnuto, robna proizvodnja nije uslov za postojanje društvene podele rada. U staro-indijskoj opštini rad je društveno podeljen, ali proizvodi ne postaju robama. Ili, uzmimo bliži primer: u svakoj je fabrici rad sistematski podeljen, ali se do ove podele ne dolazi time što bi radnici međusobno razmenjivali svoje individualne proizvode. Samo se proizvodi samostalnih i među sobom nezavisnih, privatnih radova sučeljavaju kao robe.

Prema tome, videli smo: u upotrebnoj vrednosti svake robe nalazi se određena svrsishodna proizvodna delatnost ili koristan rad. Upotrebne vrednosti ne mogu se sučeliti kao robe ako se u njima ne nalaze kvalitativno različni korisni radovi. U društvu čiji proizvodi po pravilu uzimaju oblik robe, tj. u društvu proizvođača roba, razvija se ova kvalitativna razlika korisnih radova koji se kao privatni radovi samostalnih proizvođača vrše nezavisno jedni od drugih u mnogočlan sistem, u društvenu podelu rada.

Uostalom, kaputu je svejedno nosi li ga krojač ili krojačeva mušterija. U oba slučaja on deluje kao upotrebna vrednost. Isto se tako ni sam odnos između kaputa i rada koji ga proizvodi ne menja time što krojenje postaje posebna profesija, samostalan čin društvene podele rada. Gde ga je na to nagonila potreba za odevanjem, krojačio je čovek hiljade godina pre nego što je od čoveka postao krojač. Ali se do postojanja kaputa, platna, svakog elementa materijalnog bogatstva koga nema u prirodi, uvek moralo da dolazi putem posebne, svrsishodne proizvodne delatnosti koja naročite prirodne materije prilagođava naročitim ljudskim potrebama. Otuda je rad kao tvorac upotrebnih vrednosti, kao koristan rad, uslov za opstanak ljudi, uslov nezavisan od svih društvenih oblika, večita prirodna nužnost da se između čoveka i prirode omogući razmena materije, i prema tome i život ljudski.

Upotrebne vrednosti kao kaput, platno, itd.,ukratko – robna tela jesu spojevi dvaju elemenata: prirodne materije i rada. Oduzmemo li ukupni zbir svih različnih korisnih radova koji se nalaze u kaputu, platnu, itd., preostaće nam uvek neka materijalna podloga, materijalni talog koji postoji od same prirode, bez čovekova sudelovanja. U svojoj proizvodnji čovek može da postupa jedino kao i sama priroda, tj. može samo da menja oblike materije. I ne samo to. U samom tom radu oko uobličavanja, čoveka stalno pomažu prirodne sile. Dakle, rad nije jedini izvor upotrebnih vrednosti koje proizvodi, materijalnog bogatstva. Kako William Petty veli, rad je njegov otac, a zemlja mu je mati.

Pređimo sad s robe kao upotrebnog predmeta na robnu vrednost. Bili smo uzeli da kaput ima vrednost dva puta veću od platna. Al’ ovo je samo kvantitativna razlika, koja nas u ovaj mah još ne zanima. Stoga podsećamo na to da ako je vrednost kaputa dvaput veća od vrednosti 10 aršina platna, 20 aršina platna imaju vrednost iste veličine kao i 1 kaput. Kao vrednosti, kaput i platno su stvari iste supstancije, objektivni izrazi jednorordnog rada. Ali krojenje i tkanje kvalitativno su različni radovi. No ima društvenih stanja gde isti čovek naizmenice kroji i tka, gde su zbog toga oba ova različna načina rada samo menjanje rada iste individue, upravo kao što kaput koji naš krojač danas pravi i pantalone koje će sutra napraviti, imaju kao pretpostavku samo varijacije istog individualnog rada. Dalje je očigledno da se u našem kapitalističkom društvu, vazda prema menjanju pravca tražnje rada, izvesna data količina ljudskog rada doprinosi naizmenice u obliku krojenja i u obliku tkanja. Ovo menjanje oblika rada ne može da ide bez trenja, ali mora da ide. Izuzmemo li određenost proizvodne delatnosti, odnosno koristan karakter rada, ostaje nam ona onda kao utrošak ljudske radne snage. Iako su kvalitativno različne proizvodne delatnosti, i krojenje i tkanje jesu proizvodno trošenje ljudskog mozga, mišića, nerava, ruke, itd., a u ovom smislu oba su ljudski rad. Oni su samo dva različna oblika da se utroši ljudska radna snaga. U svakom slučaju, sama ljudska radna snaga mora da bude više ili manje razvijena da bi se trošila u ovom ili onom obliku. No vrednost robe predstavlja jednostavno ljudski rad, utrošak ljudskog rada uopšte. Pa kao god što u buržoaskom društvu neki general ili bankar igra veliku, a čovek kao čovek, naprotiv, samo vrlo bednu ulogu, tako je isto ovde i s ljudskim radom. On je utrošak proste radne snage koju u svom organizmu prosečno ima svaki običan čovek bez njenog naročitog razvijanja. Istina, karakter samog prosečnog prostog rada menja se prema različnim zemljama i kulturnim epohama, ali je u određenom postojećem društvu dat. Komplikovaniji rad važi samo kao potenciran ili bolje reći multiplikovan prost rad, tako da je manja količina komplikovanog rada jednaka većoj količini prostog. Iskustvo pokazuje da se ovo reduciranje, ovo svođenje stalno vrši. Može neka roba biti proizvod i najkomplikovanijeg rada, njena vrednost izjednjačuje nju s proizvodom prostog rada, te zbog toga i sama predstavlja samo određenu količinu prostog rada. Različne srazmere u kojima su različne vrste rada svedene na prost rad kao na svoju jedinicu mere, utvrđuju se društvenim procesom iza leđa proizvođača, te otuda izgleda kao da su im date tradicijom. Uprošćenja radi svaka vrsta radne snage važiće nam u daljem izlaganju neposredno kao prosta radna snaga, čime ćemo samo uštedeti trud oko svođenja.

Dakle, kao što je u vrednostima kaputu i platnu apstrahovana razlika između njihovih upotrebnih vrednosti, tako je i u radovima koji se u tim vrednostima pokazuju apstrahovana razlika između njihovih korisnih oblika, krojenja i tkanja. Kao što su upotrebne vrednosti kaput i platno spojevi celishodnih proizvodnih delatnosti sa tkaninom i pređom, a vrednosti kaput i platno naprotiv samo grušavine jednorodnog rada, tako isto i radovi sadržani u ovim vrednostima ne važe zbog svog proizvodnog ponašanja prema tkanini ili pređi, već samo kao utrošak ljudske radne snage. Krojenje i tkanje elementi su stvaranja upotrebnih vrednosti kaputa i platna baš zato što su različite kakvoće; a supstancija vrednosti kaputa i vrednosti platna jesu samo ukoliko oba imaju, kad izuzmemo posebne im kvalitete, jednak kvalitet, kvalitet ljudskog rada.

Ali kaput i platno nisu samo vrednosti uopšte, već vrednosti određene veličine, a kako smo mi uzeli, kaput ima vrednost dvaput veću od 10 aršina platna. Otkud ova razlika u veličini njihovih vrednosti? Otuda što 10 aršina platna sadrže upola manje rada nego kaput, tako da se na proizvođenje ovoga radna snaga mora trošiti dvaput duže vreme nego na proizvodnju onoga.

Dok, prema tome, u pogledu upotrebne vrednosti rad sadržan u robi važi samo kvalitativno, u pogledu veličine vrednosti važi samo kvantitativno, pošto je već sveden na ljudski rad bez daljeg kvaliteta. Tamo se o radu pita: kako i šta?, ovde: koliko? kakvo je njegovo vremensko trajanje? Pošto veličina vrednosti neke robe predstavlja samo količinu rada koja se u njoj sadrži, to robe u izvesnoj srazmeri uvek moraju biti vrednosti jednake veličine.

Ostane li nepromenjena proizvodna snaga svih korisnih radova, zahtevanih, recimo, za proizvodnju jednog kaputa, onda veličina vrednosti kaputa raste s količinom samih kaputa. Ako 1 kaput predstavlja x radnih dana, onda 2 kaputa predstavljaju 2x radnih dana itd. Ali, uzmimo da se rad potreban za proizvodnju kaputa udvostruči ili smanji za polovinu. U prvom slučaju imaće 1 kaput vrednosti koliku su ranije imala 2, a u drugom slučaju imaće 2 kaputa samo toliku vrednost koliku je ranije imao 1, iako u oba slučaja kaput čini istu uslugu, a koristan rad sadržan u njemu ostaje jednake valjanosti kao i ranije. Ali promenila se količina rada utrošenog u njegovo prozivođenje.

Veća količina upotrebne vrednosti sačinjava sama po sebi i veće materijalno bogatstvo, dva kaputa veće no jedan. S dva kaputa mogu se odenuti dva čoveka, jednim samo jedan, itd. Ipak može rastućoj masi materijalnog bogatstva da odgovara istovremen pad veličine njegove vrednosti. Ovo suprotno kretanje potiče iz dvorodnog karaktera rada. Razume se, proizvodna snaga uvek je proizvodna snaga korisnoga, konkretnog rada i stvarno određuje samo stepen dejstva celishodne proizvodne delatnosti u datom periodu vremena. Otuda će korisni rad postati bogatiji ili siromašniji izvor proizvoda u upravnoj srazmeri prema penjanju ili padanju proizvodne snage. Nasuprot ovome, promena u proizvodnoj snazi nikako ne pogađa rad koji je kao takav predstavljen u vrednosti. Pošto proizvodna snaga pripada konkrenom korisnom obliku rada, prirodno je da se ona više ne može ticati rada čim izuzmemo njegov konkretni korisni oblik. Zbog toga isti rad, u istom periodu vremena, uvek ima za rezultat istu veličinu vrednosti, pa ma kako se proizvodna snaga menjala. Ali on u istom periodu vremena daje različne količine upotrebnih vrednosti, veće ako proizvodna snaga poraste, manje ako padne. Ista promena u proizvodnoj snazi koja povećava plodnost rada, a time i masu upotrebnih vrednosti koje rad daje, smanjuje, dakle, veličinu vrednosti ove povećane celokupne mase ako skrati zbir radnog vremena potrebnog za njeno proizvođenje. Isto tako i obratno.

Svaki je rad, s jedne strane, utrošak ljudske radne snage u fiziološkom smislu, a u tome svojstvu jednakog ljudskog ili apstraktnog ljudskog rada stvara robnu vrednost. S druge strane, svaki je rad utrošak ljudske radne snage u nekom naročitom celishodnom obliku, a u ovome svojstvu konkretnog korisnog rada proizvodi upotrebne vrednosti.[…]

(K. Marks, Kapital, 1999-2002 / Marksistička internet arhiva (marxists.org) 2002)

KARL MARKS – izvod iz dela (Teze o Fojerbahu/Ekonomsko – filozofski spisi)


KARL MARKS – izvod iz dela (Teze o Fojerbahu/Ekonomsko – filozofski spisi)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TEZE O FOJERBAHU

1.
Glavni je nedostatak svega dosadašnjeg materijalizma (uključujući i Feuerbachov), što predmet, stvarnost, osjetilnost shvaća samo u obliku objekta ili opažanja a ne kao osjetilnu ljudsku djelatnost, praksu, ne subjektivno. Stoga je djelatnu stranu, nasuprot materijalizmu, apstraktno izveo idealizam, koji naravno ne zna za stvarnu, osjetilnu delatnost kao takvu. Feuerbach želi osjetilne objekte koji su zaista različiti od objekata misli; ali samu ljudsku djelatnost on ne shvaća kao predmetnu djelatnost. Zato on u „Suštini kršćanstva“ samo teorijski odnos razmatra kao pravi ljudski odnos, dok praksu shvaća i fiksira samo u njenom prljavo judejskom pojavnom obliku. Stoga on ne shvaća značenje „revolucionarne“, „praktičko-kritičke“ djelatnosti.

2.
Pitanje da li je ljudskom mišljenju svojstvena predmetna istina, nije pitanje teorije, nego je praktičko pitanje. Čovjek mora u praksi dokazati istinu, tj. stvarnost i moć, ovostranost svoga mišljenja. Spor o stvarnosti ili nestvarnosti mišljenja – koje je izolirano od prakse – čisto je skolastičko pitanje.

3.
Materijalističko učenje o mijenjanju okolnosti i odgoju zaboravlja da ljudi mijenjaju okolnosti i da sam odgajatelj mora biti odgajan. Stoga ono mora dijeliti društvo na dva dijela – od kojih je jedan iznad društva.
Podudarnost mijenjanja okolnosti i ljudske dijelatnosti ili samopromjene može se shvatiti i racionalno razumeti samo kao revolucionarna praksa.

4.
Feuerbach polazi od činjenice religioznog samootuđenja, udvostručavanja svijeta u religijski i svjetovni svijet. Njegov rad sastoji se u tome da religijski svijet svede na njegovu svetovnu osnovu. A što se svjetovna osnova udaljuje od same sebe i fiksira sebi samostalno carstvo u oblacima, može se objasniti samo iz podvojenosti te svjetovne osnove koja sama sebi protivrječi. Dakle, treba je razumjeti u njoj samoj i njenoj protivrječnosti, te praktički revolucionizirati. Dakle, pošto je npr. otkriveno da je zemaljska porodica tajna svete porodice, mora se prva teorijski i praktički uništiti.

5.
Feuerbach, nezadovoljan apstraktnim mišljenjem, želi opažanje; međutim on ne shvaća osjetilnost kao praktičku ljudsku – osjetilnu djelatnost.

6.
Feuerbach svodi religijsku suštinu na ljudsku suštinu. Ali ljudska suština nije apstraktum koji je svojstven pojedinačnom individuumu. U stvarnosti ona je sveukupnost društvenih odnosa.
Feuerbach, koji se ne upušta u kritiku te stvarne suštine, primoran je stoga:
1. apstrahirati od historijskog toka i fiksirati religiozne osjećaje za sebe i pretpostaviti apstraktni – izolirani – ljudski individuum; 2. suština se stoga može shvatiti samo kao „rod“, kao unutrašnja, nijema općenitost koja te mnoge individuume prirodno povezuje.

7.
Stoga Feuerbach ne vidi da je samo „religiozno osjećanje“ društveni proizvod i da apstraktni individuum kojega on analizira pripada određenom obliku društva.

8.
Sav društveni život u suštini je praktički. Sve misterije koje teoriju navode na misticizam, nalaze svoje racionalno rješenje u ljudskoj praksi i u shvaćanju te prakse.

9.
Najviše do čega dolazi promatrački materijalizam, tj. materijalizam koji osjetilnost ne shvaća kao praktičku djelatnost, jest opažanje pojedinih individuuma i građanskog društva.

10.
Stajalište je starog materijalizma građansko društvo, stajalište novoga je ljudsko društvo ili društveno čovječanstvo.

11.
Filozofi su svijet samo različito interpretirali, radi se o tome da ga se izmijeni.

(K. Marks, Teze o Fojerbahu, tom 6 MED, 5-7, Dela, Prosveta, Beograd)

****

EKONOMSKO – FILOZOFSKI SPISI

Otuđeni rad

Mi smo pošli od pretpostavki nacionalne ekonomije. Akceptirali smo njen jezik i njene zakone. Pretpostavili smo privatno vlasništvo, razdvajanje rada, kapitala i zemlje, isto tako razdvajanje nadnice, profita od kapitala i zemljišne rente, kao i podjelu rada, konkurenciju, pojam razmjenske vrijednosti itd. Pokazali smo iz same nacionalne ekonomije, njenim vlastitim rečima, da je radnik postao roba, i to najbednija roba, da bijeda radnika stoji u obrnutom razmjeru prema moći i veličini njegove proizvodnje, da je nužni rezultat konkurencije akumulacija kapitala u malo ruku, dakle još gore uspostavljanje monopola, da napokon iščezava razlika izmedju kapitaliste i zemljišnog renterijera, kao i razlika izmedju zemljoradnika i manufakturnog radnika, i da se cijelo društvo mora raspasti na dvije klase: klasu vlasnika i klasu radnika lišenih vlasništva.

Nacionalna ekonomija polazi od činjenice privatnog vlasništva. Ona nam ga ne objašnjava. Materijalni proces koji privatno vlasništvo prolazi u zbiljnosti ona obuhvaća u opće, apstraktne formule, koje joj onda važe kao zakoni. Ona ne shvaća te zakone, tj. ona ne pokazuje kako oni proizilaze iz suštine privatnog vlasništva. Nacionalna ekonomija nam ne daje nikakvo razjašnjenje o uzroku odvajanja rada i kapitala, kapitala i zemlje. Ako, na primjer, odredjuje odnos nadnice prema profitu od kapitala, njoj kao poslednja osnova služi interes kapitalista; tj. ona pretpostavlja ono što treba da dokaže. Isto se tako svagdje pojavljuje konkurencija. Nju nacionalna ekonomija objašnjava iz vanjskih okolnosti. Koliko su te vanjske, prividno slučajne okolnosti samo izrez nužnog razvitka, o tome nacionalna ekonomija ništa ne govori. Mi smo vidjeli kako joj se sama razmjena čini kao slučajna činjenica. Jedini kotači koje pokreće nacionalna ekonomija jesu gramzivost i rat izmedju gramzivih, konkurencija.

Baš zato što nacionalna ekonomija ne shvaća povezanost kretanja, moglo se, na primjer, učenje o konkurenciji opet suprostaviti učenju o monopolu, učnje o slobodi obrta učnju o korporaciji, učnje o podjeli zemljoposjeda učnju o velikom zemljoposjedu, jer su konkurencija, sloboda obrta, podjela zemljoposjeda bili razvijeni i shvaćeni samo kao slučjne, namjerne, nasilne, a ne kao nužne, neizbježne, prirodne posljedice monopola, korporacije i feudalnog vlasništva.

Dakle, mi sad treba da shvatimo bitnu povezanost izmedju privatnog vlasništva, gramzivosti, odvajanja rada, kapitala i zemljoposjeda, izmedju razmjene i konkurencije, vrijednosti i obezvredjivanja ljudi, monopola i konkurencije itd., povezanost tog cijelokupnog otudjenja s novčnim sistemom.

Nemojmo se prenositi u izmišljeno prastanje kao nacionalni ekonomist kad želi da objašnjava. Takvo prastanje ne objašnjava ništa. Ono samo potiskuje pitanje u sivu maglovitu daljinu. On pretpostavlja u obliku činjenice, dogadjaja, ono što treba da deducira, naime nužan odnos izmedju dvije stvari, na primjer izmedju podjele rada i razmjene. Tako teologija objašnjava porijeklo zla pomoć prvoga grijeha, tj. ona pretpostavlja kao činjenicu, u obliku historije, ono što treba dokazati.

Mi polazimo od nacionalnoekonomske, savremene činjenice.

Radnik postaje utoliko siromašinji, ukoliko proizvodi više bogatstva, ukoliko njegova proizvodnja dobiva više na moći i opsegu. Radnik postaje utoliko jeftinija roba, ukoliko stvara više robe. Povećanjem vrijednosti svijeta stvari raste obezvredjivanje čovjekova svijte u upravnom razmjeru. Rad ne proizvodi samo robe; on proizvodi sebe sama i radnika kao robu, i to u razmjeru u kojem uopće proizvodi robe. Ta činjenica izražava samo ovo: da se predmet proizveden radom, njegov proizvod, suprostavlja njemu kao tudje biće, kao sila nezavisna od proizvodjača. Proizvod rada jest rad koji se fiksirao u jednom predmetu, koji je postao stvar, to je opredmećenje rada. Ostvarenje (Verwirklichung) jest njegovo opredmećivanje kao gubitak i ropstvo predmeta, prisvajanje kao otudjenje, kao ospoljenje.

Ostvarenje rada toliko se pojavljuje kao obestvaranje, da se radnik obestvaruje do smrti od gladi. Opredmećenje se toliko pojavljuje kao gubitak predmeta, da je radnik lišen najnužnijih predmeta, ne samo predmeta za život nego i predmeta rada. Štoviše, sam rad postaje predmet kojeg se radnik može domoći samo najvećim naporom i sasvim neredovitim prekidima. Prisvajanje predmeta pojavljuje se do te mjere kao otudjenje, da ukoliko radnik proizvodi više predmeta, utoliko može manje posjedovati i utoliko više dospijeva pod vlast svog proizvoda, kapitala.

Sve te konzekvencije nalaze se u odredjenju da se radnik prema proizvodu svoga rada odnosi kao prema tudjem predmetu. Jer prema toj pretpostavci je jasno: ukoliko se radnik svojim radom višeeksteriorizuje, utoliko moćniji postaje tudji, predmetni svijet koji on stvara sebi nasuprot, utoliko postaje siromašniji on sam, njegov unutrašni svijet, utoliko njemu samome manje pripada. Isto je tako u religiji. Ukoliko čovijek više stavlja u boga, utoliko manje zadržava u sebi. Radnik stavlja svoj život u predmet; ali sad život ne pripada više njemu, nego predmetu. Ukoliko je, dakle, veći taj proizvod, utoliko je manji on sam. Ospoljenje radnika u njegovu proizvodu znači ne samo da njegov rad postaje predmet, vanjska egzistencija, nego da rad egzistira izvan njega, nezavisno, tudje i postaje samostalna sila nasuprot njemu, da mu se život koji je dao predmetu suprostavlja neprijateljski i strano.

Razmotrimo sad pobliže opredmećivanje, proizvodnju radnika i u njoj otudjenje, gubitak predmeta, njegova proizvoda.

Radnik ne može ništa stvarati bez prirode, bez osjetilnog vanjskog svijeta. To je materijal na kojem se ostvaruje njegov rad, u kojem je on djelatan, iz kojega i pomoću kojega on proizvodi.

Kao što priroda, medjutim, pruža radu životna sredstva u smislu da rad ne može živjeti bez predmeta na kojima se vrši, tako ona, s druge strane, pruža i životna sredstva u užem smislu, naime sredstva za fizičko izdržavanje samog radnika.

Dakle, ukoliko radnik pomoću svoga rada više osvaja vanjski svijet, osijetilnu prirodu, utoliko više oduzima sebi životna sredstva u dva smisla: prvo, tako što osjetilni svijet sve više prestaje da bude predmet koji pripada njegovu radu, životno sredstvo njegova rada; drugo, što vanjski svijet sve više prestaje da bude životno sredstvo u neposrednom smislu, sredstvo za fizičko izdržavanje radnika.

Dakle, na taj dvostruki način radnik postaje rob svoga predmeta, prvo, što dobiva predmet rada, tj. što dobiva rad, i drugo, što dobiva sredstva za izdržavanje. Prvo, dakle, što može egzistirati kao fizički subjekt. Vrhunac je toga ropstva da se kao fizički subjekt može održati samo kao radnik, a radnik je samo kao fizički subjekt.

(Otudjenje radnika u njegovu predmetu izražava se prema nacionalnoekonomskim zakonima tako da ukoliko radnik više proizvodi, utoliko ima manje za potrošnju, ukoliko stvara više vrijednosti, utoliko postaje bezvredniji, nedostojniji, ukoliko je oblikovaniji njegov proizvod utoliko nakazniji postaje radnik, ukoliko je civilizarniji njegov predmet utoliko barbarskiji postaje radnik, ukoliko je moćniji rad utoliko nemoćniji postaje radnik, ukoliko je rad bogatiji duhom utoliko je radnik postao gluplji i rob prirode.)

Nacionalna ekonomija skriva otudjenje u suštini rada tako što ne razmatra neposredan odnos izmedju radnika (rada) i proizvodnje. Razumije se, rad proizvodi čudesna djela za bogataše, ali on proizvodi ogoljenje za radnika. On proizvodi palače, ali za radnika jazbine. On proizvodi ljepotu, ali za radnika osakacenje. On zamjenjuje rad strojevima, ali jedan dio radnika baca natrag barbarskom radu, a drugi dio čini strojem. On proizvodi duh, ali za radnika proizvodi glupost i kretenizam.

Neposredan odnos rada prema njegovim proizvodima jest odnos radnika prema predmetima njegove proizvodnje. Odnos imućnika prema predmetima proizvodnje i prema njoj samoj jest samo konzekvencija toga prvoga odnosa. I ona ga potvrdjuje. Tu drugu stranu posmatrat ćemo kasnije.

Dakle, kad pitamo: koji je suštinski odnos rada, onda pitamo za odnos radnika prema proizvodnji.

Mi smo dosad promatrali otudjenje, ospoljenje radnika samo s jedne strane, naime, njegov odnos prema proizvodima njegova rada. Ali otudjenj e se ne pokazuje samo u rezultatu, nego i u aktu proizvodnje, u samoj proizvodnoj delatnosti. Kako bi se radnik mogao tudje suprostaviti proizvodu svoje djelatnosti ako se u aktu same proizvodnje sam sebi nije otudjio: proizvod je samo rezume djelatnosti, proizvodnje. Ako je, dakle, proizvod rada ospoljenje, onda sama proizvodnja mora biti djelatno ospoljavanje, ospoljavanje djelatnosti, djelatnost ospoljavanja. U otudjenju predmeta rada rezimira se samo otudjenje, ospoljenje u samoj djelatnosti rada.

U čemu se, dakle, sastoji ospoljenje rada?

Prvo, da je rad rdaniku spoljašnji rad, tj. da ne pripada njegovoj suštini, da se on stoga u svom radu ne potvrdjuje, nego poriče, da se ne osjeća sretnim, nego nesretnim, da ne razvija slobodnu fizičku i duhovnu energiju, nego mrcvari svoju prirodu i upropašćava svoj duh. Stoga se radnik osjeća kod sebe tek izvan rada, a u radu se osjeća izvan sebe. Kod kuće je kad ne radi, a kad radi nije kod kuće. Stoga njegov rad nije dobrovoljan, nego prinudan, prisilan rad. Stoga on nije zadovoljenje jedne potrebe, nego je samo sredstvo da zadovolji potrebe izvan njega. Njegova tudjost jasno se pokazuje u tome što se rad izbjegava kao kuga čim ne postoji fizička ili druga prisila. Spoljašni rad, rad u kome se čovjek ospoljuje, jest rad samožrtvovanja, mrcvarenja. Napokon, spoljašnost rada pojavljuje se radniku u tome što on nije njegov vlastiti rad, nego rad nekoga drugoga, što mu on ne pripada, što on u njemu ne pripada samom sebi, nego nekome drugome. Kao što u religiji samodjelatnost ljudske fantazije, ljudskog mozga i ljudskog srca djeluje nezavisno od individuuma, tj. djeluje na nj kao tudja, božanska ili djavolska djelatnost, tako djelatnost radnika nije njegova samodjelatnost. Ono pripada drugome, ona je gubitak njega samog.

I tako dolazi do toga da se čovjek (radnik) osjeća samodjelatan samo u njegovim životnim funkcijama, u jelu, piću i radjanju, najviše još u stanu, nakitu itd., a u svojim ljudskim funkcijama osjeća se samo kao životinja. Životinjsko postaje ljudsko, a ljudsko postaje životinjsko.

Jelo, piće i radjanje itd. jesu, doduše, prave ljudske funkcije. Medjutim, u apstrakciji koja ih djeli od ostalog kruga ljudske djelatnosti i koja ih čini posljednim i jedinim ciljevima, one su životinjske.

Rad, akt otudjenja praktične ljudske djelatnosti, razmatrali smo s dvije strane.
1) Odnos radnika prema proizvodu rada kao predmetu koji mu je stran i koji njim vlada. Taj odnos je istovremeno odnos prema osjetilnom spoljašnjem svijetu, prema prirodnim predmetima, kao svijetu koji je njemu tudj i neprijateljski suprostavljen.
2) Odnos rada prema aktu proizvodnje u samom radu. Taj odnos je odnos radnika prema njegovoj vlastitoj djelatnosti kao prema tudjoj djelatnosti koja mu ne pripada; djelatnost se ovde pojavljuje kao trpljenje, snaga kao nemoć, radjanje, kao škopljenje, vlastita radnikova fizička i duhovna energija, njegov lični život – jer što je život (drugo) već djelatnost – kao djelatnost upravljanja protiv njega samoga, od njega nezavisna, koja njemu ne pripada. Samootudjenje, kao što je prije navedeno otudjenje stvari.

Sad imamo da iz dva dosadašnja izvedemo i treće odredjenje otudjenog rada.

Čovjek je rodno biće ne samo zato što praktički i teorijski čini rod, kako svoj vlastiti tako i rod drugih stvari, svojim predmetom, nego i zato – a to je samo drugi izraz za istu stvar – što se prema sebi odnosi kao prema prisutnom živom rodu, zato što se prema sebi odnosi kao prema univerzalnom, te stoga slobodnom biću.

Rodni život, kako kod čovjeka tako i kod životinje, sastoji se fizički prvo u tome što čovjek (kao životinja) živi od anorganske prirode i ukoliko je čovjek univerzalniji od životinje, utoliko je univerzalnije područije anorganske prirode u kojem on živi. Kao što biljke, životinje, kamenje, zrak, svjetlo itd. teorijski čine jedan dio ljudske svijesti, djelomično kao predmeti umjetnosti – čovjekovu duhovnu anorgansku prirodu, duhovna sredstva za život koja mora tek pribaviti za uživanje i probavu – tako oni i praktički čine jedan dio ljudskog života i ljudske djelatnosti. Fizički živi čovjek samo od tih prirodnih proizvoda, bilo u obliku hrane, ogrjeva, odjela, stana itd. Čovjekova univerzalnost pojavljuje se praktički baš u univerzalnosti koja cjelokupnu prirodu čini njegovim anorganskim tijelom, i to ukoliko je
1. neposredno sredstvo za život, kao i ukoliko je
2. materija, predmet i orudje njegove živtone djelatnosti.
Priroda je čovjekovo anorgansko tjelo, naime priroda, ukoliko sama nije čovjekovo tjelo. Čovjek živi od prirode, to znači: priroda je njegovo tjelo, s kojom on mora ostati u stalnom procesu da ne bi umro. Da je čovjekov fizički i duhovni život povezan s prirodom, nema drugog smisla nego da je priroda povezana sama s sobom, jer čovjek je dio prirode.

Budući da otudjeni rad čovjeku: 1. otudjuje prirodu, 2. njega samog, njegovu vlastitu djelatnu funkciju, njegovu životnu djelatnost, on čovjeku otudjuje rod; on mu rodni život čini sredstvom individualnog života. Prvo, on mu otudjuje rodni život i individualni život; drugo, on mu ovaj poslednji, sveden na apstrakciju, pretvara u cilj prvoga, takodjer u njegovu apstraktnu i otudjenu obliku.

Jer, prvo, čovjeku se rad, životna djelatnost, sam proizvodni život pojavljuje samo kao sredstvo za zadovoljenje jedne potrebe, potrebe održavanja fizičke egzistencije. Medjutim, proizvodni život je rodni život. To je život koji proizvodi život.   U načinu životne djelatnosti leži cjelokupan karakter vrste, njen rodni karakter, a slobodna svjesna djelatnost je čovjekov rodni karakter. Sam život pojavljuje se samo kao sredstvo za život.

Životinja je neposredno jedinstvena sa svojom životnom djelatnošću. Ona se od nje ne razlikuje. Ona je životna djelatnost. Čovjek čini samu svoju životnu djelatnost predmetom svoga htjenja i svoje svijesti. On ima svjesnu životnu djelatnost. To nije odredjenost s kojom se on neposredno stapa. Svjesna životna djelatnost razlikuje čovjeka neposredno od životinjske životne djelatnosti. On je upravo samo na taj način rodno biće. Ili, on je samo svjesno biće, tj. njegov vlastiti život mu je predmet upravo zato što je rodno biće. Samo zato je njegova djelatnost slobodna djelatnost. Otudjeni rad okreće odnos tako da čovjek upravo zato što je svjesno biće čini svoju životnu djelatnost, svoju suštinu, samo sredstvom svoje egzistencije.

Praktično proizvodjenje predmetnog svijeta, prerada anorganske prirode jest potvrdjivanje čovjeka kao svjesnog rodnog bića, tj. bića koje se prema rodu odnosi kao prema svojoj vlastitoj suštini, ili prema sebi kao rodnom biću. Doduše, životinja takodjer proizvodi. Ona gradi sebi gnezdo, stanove, kao pčela, dabar, mrav itd. Ali, ona proizvodi samo ono što treba neposredno za sebe ili za svoje mlado; ona proizvodi jednostrano, dok čovjek proizvodi univerzalno; ona proizvodi samo pod vlašću neposredne fizičke potrebe, dok čovjek proizvodi i kad je slobodan od fizičke potrebe, i istinski proizvodi tek oslobodjen od nje; ona proizvodi samo za sebe, dok čovjek reproducira cijelu prirodu; njezin proizvod pripada neposredno samo njenom fizičkom tjelu, dok se čovjek slobodno suprostavlja svom proizvodu. Životinja oblikuje samo po mjeri i potrebi vrste kojoj ona pripada, dok čovjek znade proizvoditi po mjeri svake vrste i znade svagdje dati predmetu inherentnu mjeru; zato čovjek oblikuje i prema zakonima ljepote.

Stoga se čovjek zbiljski potvrdjuje kao rodno biće baš u obradi predmetnog svijeta. Ta proizvodnja je njegov djelatni rodni život. Kroz nju se priroda pojavljuje kao njegovo djelo i njegova zbiljnost. Predmet rada je stoga opredmećivanje čovjekovog rodnog života: time što se on ne udvostručuje samo intelektualno, kao u svijesti, nego djelatno, zbiljski, i stoga sebe promatra u svijetu koji je sam stvorio. Time što otudjeni rad čovjeku oduzima predmet njegove proizvodnje, oduzima mu njegov rodni život, njegovu zbiljsku rodnu predmetnost i pretvara njegovo preimućstvo nad životinjom u štetu time što mu se oduzima njegovo arogansko tjelo, priroda.

Isto tako time što otudjeni rad svodi samodjelatnost, slobodnu djelatnost na sredstvo, on čovjekov rodni život čini sredstvom njegove fizičke egzistencije.

Svijest koju čovjek ima o svome rodu pretvara se, dakle, uslijed otudjenja u to da mu rodni život postaje sredstvom.

Otudjeni rad čini, dakle:

3)čovjekovu rodnu suštinu, kao prirodu tako i njegovu duhovnu rodnu moć, njemu tudjom suštinom, sredstvom njegove individualne egzistencije. On otudjuje čovjeku njegovo vlastito tjelo kao i prirodu izvan njega, kao i njegovu duhovnu suštinu, njegovu ljudsku suštinu.

4) Neposredna posljedica toga što je čovjek otudjen proizvodu svoga rada, svojoj životnoj djelatnosti, svojoj rodnoj suštini, jest otudjenje čovjeka od čovjeka. Ako se čovjek sam sebi suprostavlja, njemu se suprostavlja drugi čovjek. Što vrijedi za odnos čovjeka prema njegovu radu, prema proizvodu njegova rada i prema njemu samom, to vrijedi za odnos čovjeka prema drugom čovjeku, kao i prema radu i predmetu rada drugog čovjeka.

Uopće, stav da je čovjeku otudjena njegova rodna suština znači da je čovjek otudjen drugome, kao što je svaki od njih otudjen ljudskoj suštini.

Otudjenje čovjeka, uopće svaki odnos u kojem se čovjek nalazi prema samome sebi, ostvaruje se i izražava tek u odnosu u kojem se čovjek nalazi prema drugim ljudima.

Tako, dakle, u odnosu otudjena rada svaki čovjek promatra drugoga prema mjerilu i odnosu u kojem se nalazi on sam kao radnik.

Mi smo pošli od nacionalnoekonomske činjenice, od otudjenja radnika i njegove proizvodnje. Mi smo izrazili pojam te činjenice: otudjeni, ospoljeni rad. Mi smo analizirali taj pojam, dakle analizirali smo jednu nacionalnoekonomsku činjenicu.

Pogledajmo sada dalje, kako se pojam otudjenog, ospoljenog rada mora u zbiljosti izraziti i prikazati.

Ako je proizvod rada meni tudj, ako se meni suprostavlja kao tudja sila, kome on onda pripada?

Ako moja vlastita djelatnost ne pripada meni, ako je ona tudja iznudjena djelatnost, kome ona pripada?

Nekom drugom biću, a ne meni.

Tko je to biće?

Bogovi? Istina, u prvo se vreme glavna proizvodnja pojavljuje – kao na primer, gradnja hramova itd. u Egiptu, Indiji, Meksiku – u službi bogova, kao što i proizvod pripada bogovima. Ali sami bogovi nisu nikada bili gospodari rada. Isto tako ni priroda. I kakva bi protivrečnost da se čovjek ukoliko više svojim radom podredjuje sebi prirodu, ukoliko čuda bogova sve više postaju izlišna usljed čuda industrije, da se čovjek, za volju tih snaga, odrekao radosti proizvodnje i užitka od proizvoda!

Tudje biće kome pripada rad i proizvod rada, u čijoj se službi nalazi rad i za čije uživanje postoji proizvod rada, to biće može biti samo čovjek sam.

Ako proizvod rada ne pripada radniku, ako stoji nasuprot njemu kao tudja sila, to je moguće samo zato što pripada nekom drugom čovjeku izvan radnika. Ako je njegova djelatnost za njega mučenje, ona mora biti užitak nekom drugom i životna radinost nekom drugom. Samo čovjek sam može biti ta tudja sila nad ljudima, a ne bogovi, ne priroda.

Neka se još razmisli o prije iznesenom stavu da odnos čovjeka prema samom sebi postaje čovjeku predmetan, zbiljski, tek njegovim odnosom prema drugom čovjeku. Kad se on, dakle, prema proizvodu svog rada, prema svom opredmećenom radu odnosi kao prema tudjem, neprijateljskom, moćnom, od njega nezavisnom predmetu, on se prema njemu odnosi tako da je gospodar toga predmeta drugi, njemu tudj, neprijateljski, moćan, od njega nezavistan čovjek. Kad se prema svojoj vlastitoj djelatnosti odnosi kao prema neslobodnoj djelatnosti, on se prema njoj odnosi kao da je u službi, pod vlašću, prisilom i jarmom drugoga čovjeka.

Svako samootudjenje čovjeka od sebe i od prirode pojavljuje se u odnosu u koji on sebe i prirodu prema drugim ljudima, koji su od njega različiti. Stoga se religiozno samootudjenje nužno pojavljuje u odnosu laika prema svećeniku, ili pak, budući da se ovdje radi o intelektualnom svijetu, prema posredniku itd. U praktičnom zbiljskom svijetu može se samootudjenje pojaviti samo kroz praktičan, zbiljski odnos prema drugim ljudima. Samo sredstvo pomoću koga se otudjenje dogadja jest praktično. Otudjenim radom, dakle, čovjek ne proizvodi samo svoj odnos prema predmetu i katu proizvodnje kao prema tudjim i njemu neprijateljskim silama; on proizvodi i odnos u kojima se nalaze i drugi ljudi prema njegovoj proizvodnji i njegovom proizvodu, i odnos u kojem se on nalazi prema tim drugim ljudima. Kao što svojom vlastitom proizvodnjom proizvodi svoje obestvarenje, svoju kaznu, kao što svoj vlastiti proizvod pretvara u gubitak, u proizvod koji mu ne pripada, tako on čini da vlast nad proizvodnjom i nad proizvodom dobije onaj ko ne proizvodi. Kao što sebi otudjuje svoju vlastitu djelatnost, tako strancu daje djelatnost koja mu ne pripada.

Mi smo dosad posmatrali samo odnos sa strane radnika, a kasnije ćemo ga posmatrati i sa strane ne-radnika.

Dakle, pomoću otudjenog, ospoljenog rada radnik proizvodi odnos nekog čovjeka prema tome radu koji je radu tudj i koji se nalazi izvan rada. Odnos radnika prema radu proizvodi odnos kapitalista – ili, kako se on inače naziva, poslodavca – prema radu.

Privatno vlasništvo proizilazi, dakle, pomoću analize iz pojma ospoljenog rada, tj. ospoljenog čovjeka, otudjenog rada, otudjenog života, otudjenog čovjeka.

Pojam ospoljenog rada (ospoljenog života) dobili smo svakako iz nacionalne ekonomije kao rezultat kretanja privatnog vlasništva. Ali pri analizi toga pojma, ako se privatno vlasništvo pojavljuje kao osnova, kao uzrok ospoljenog rada, pokazuje se da je ono njegova konzekvencija, kao što i bogovi prvobitno nisu uzrok, nego posljedica zablude ljudskog razuma. Kasnije se taj odnos pretvara u uzajamno djelovanje.

Tek na posljednjoj kulminacionoj tački razvitka privatnog vlasništva ponovo izbija ta tajna, naime, da je ono, s jedne strane, proizvod ospoljenog rada, a s druge, da je sredstvo pomoću kojeg se rad ospoljuje, realizacija tog ospoljenja.

Taj razvitak istovremeno osvjetlava različite, dosad nerješene sukobe.

1. Nacionalna ekonomija polazi od rada kao od prave duše proizvodnje, pa radu ipak ne daje ništa, a privatnom vlasništvu daje sve. Prudon je iz te protivrječnosti izveo zaključak u korist rada, a protiv privatnog vlasništva. Medjutim, mi uvidjamo da je ova prividna protivrječnost protivrečje otudjenog rada sa samim sobom da je nacionalna ekonomija izrazila samo zakone otudjenog rada.

Stoga takodjer uvidjamo da su nadnica i privatno vlasništvo identični: jer je nadnica, u kojoj proizvod, predmet rada, plaća sam rad, samo nužna konzekvencija otudjenja rada, kao što se u nadnici rad takodjer ne pojavljuje kao samo svrha, nego kao sluga zarade. To ćemo obrazložiti kasnije, a sada ukažimo još samo neke konzekvencije.

Nasilno povišenje nadnice (bez obzira na druge poteškoće, bez obzira na to što se ono kao anomalija moglo takodjer samo nasilno održati) biljo bi samo bolje plaćanje robe robova, a ne bi ni radniku ni radu izvojevalo njihovo ljudsko odredjenje i dostojanstvo.

Čak i jednakost nadnica, onakvu kakvu zahteva Prudon, samo pretvara odnos sadašnjeg radnika prema svom radu u odnos svih ljudi prema radu. Društvo se tada shvaća kao apstraktni kapitalist.

Nadnica je neposredna posljedica otudjenog rada, a otudjeni rad je neposredan uzrok privatnog vlasništva. Stoga s jednom stranom mora pasti i druga.

2. Iz odnosa otudjenog rada prema privatnom vlasništvu sljedi dalje da se emancipacija društva od privatnog vlasništva itd., od ropstva, izražava u političkom obliku emancipacije radnika ne kao da se radi o njihovoj emencipaciji; ova je, pak, u emancipaciji radnika sadžana zato što je celokupno ljudsko ropstvo involvirano u odnosu radnika prema proizvodnji, a svi ropski odnosi samo su modifikacije i konvezacije toga odnosa.

Kao što smo iz pojma otudjenog, ospoljenog rada našli pomoću analize pojam privatnog vlasništva, tako se pomoću tih dvaju faktora mogu razviti sve nacionalnoekonomske kategorije, a u svakoj ćemo kategoriji naći, kao na primjer u trgovini, konkurenciju, kapitalu, novcu, samo odredjeni i razvijeni izraz tih prvih osnova.

Prije nego što razmotrimo to oblikovanje, pokušajmo riješiti još dva zadatka.

1. Odrediti opću suštinu privatnog vlasništva, koja je proizašla kao rezultat otudjenog rada u njegovu odnosu prema pravom ljudskom i socijalnom vlasništvu.

2. Mi smo otudjenje rada, njegovo ospoljenje pretpostavili kao činjenicu i tu činjenicu smo analizirali. Sada pitamo kako čovjek dolazi do toga da svoj rad ospoljuje, otudjuje? Kako je to otudjenje osnovano u suštini čovjekova razvitka? Za rešenje zadatka dobili smo već mnogo time što smo pitanje o porijeklu privatnog vlasništva pretvorili u pitanje odnosa ospoljenog rada prema razvitku čovječanstva. Jer, ako se govori o privatnom vlasništvu, vjeruje se da je riječ o nekoj stvari iznad čovjeka. Kad se govori o radu, riječ je neposredno o samom čovjeku. To novo postavljanje pitanja implicira i njegovo rešenje.

ad 1. Opća suština privatnog vlasništva i njegov odnos prema istinskom ljudskom vlasništvu.

Ospoljeni rad nam se raspao na dva sastavna dijela koji se uzajamno uvjetuju ili koji su samo različiti izraz jednog te istog odnosa; prisvajanje se pojavljuje kao otudjenje, ospoljenje, a ospoljenje kao prisvajanje, otudjenje kao istinsko udomaćenje.

Mi smo posmatrali jednu stranu, ospoljeni rad u odnosu prema samom radniku, tj. odnos ospoljenog rada prema samom sebi. Kao proizvod, kao neophodan rezultat toga odnosa, našli smo vlasnički odnos neradnika prema radniku i radu. Privatno vlasništvo kao materijalan, rezimirajući izraz ospoljenog rada obuhvaća oba odnosa, odnos radnika prema radu, proizvoda njegova rada i neradniku, kao i odnos neradnika prema radniku i proizvodu njegova rada.

Kad smo vidjeli da se u odnosu prema radniku koji radom prisvaja prirodu, prisvajanje pojavljuje kao otudjenje, samodjelatnost kao djelatnost za drugoga i kao djelatnost drugoga, životnost kao žrtvovanje života, proizvodnja predmeta kao gubitak predmeta koji prelazi u tudju vlast, tudjem čovjeku, razmotrimo sada odnos toga, radu i radniku stranog čovjeka prema radniku prema radu i predmetu rada.

Prije svega treba primjetiti da sve što se kod radnika pojavljuje kao djelatnost ospoljenja, otudjenja, kod neradnika se pojavljuje kao stanje ospoljenja, otudjenja.

Drugo, da se zbiljsko, praktično odnošenje radnika u proizvodnji i prema proizvodu (kao duševno stanje) pojavljuje kod neradnika koji mu je suprostavljen kao teorijsko odnošenje.

Treće. Neradnik čini protiv radnika sve ono što radnik čini sam protiv sebe, ali neradnik ne čini protiv sebe ono što čini protiv radnika.[…]

****

Privatno vlasništvo i rad
Subjektivna suština privatnog vlasništva, privatno vlasništvo kao djelatnost koja postoji za sebe, kao subjekt, kao ličnost, jest rad. Razumje se, dakle, da tek nacionalnu ekonomiju koja je rad priznala svojim principom – Adam Smit – koja, dakle, privatno vlasništvo nije više shvaćala samo kao stanje izvan čovjeka, da tu nacionalnu ekonomiju treba posmatrati kao proizvod zbiljske energije i kretanja privatnog vlasništva (ona je za sebe u svijesti nastalo samostalno kretanje privatnog vlasništva, moderna industrija kao vlastitost), i kao proizvod moderne industrije, s druge strane, ubrzala i proslavila energiju i razvitak te industrije i učinila je snagom svijesti. Pristalice novčanog i merkantilnog sistema, koji privatno vlasništvo smatraju samo predmetnim bićem za ljude, čine se stoga ovoj proslavljenoj nacionalnoj ekonomiji, koja je otkrila subjektivnu suštinu bogatstva – unutar privatnog vlasništva – kao fetišisti, kao katolici. Stoga je Engels s pravom nazvao Adama Smita Luterom nacionalne ekonomije. Kao što je Luter priznao religiju, vjeru za suštinu vanjskoga svijeta i stoga se suprostavio katoličkom mnogoboštvu, kao što je ukinuo spoljašnju religioznost time što je religioznost učinio čovjekovom unutrašnjom suštinom, kao što je negirao svećenika koji postoji izvan laika time što je svećenika premestio u srce laika, tako se pregledava bogatstvo koje se nalazi izvan čovjeka i koje je od njega nezavisno – dakle, koje se može održati i potvrditi samo na spoljašnji način – tj. ta njegova spoljašna, nemisaona predmetnost se prevladava time što se privatno vlasništvo otjelovljuje u samom čovjeku, a sam čovjek se priznaje njegovom suštinom – ali zato je sam čovjek stavljen u odredjenje privatnog vlasništva kao kod Lutera u odredjenje religije. Medjutim, pod vidom priznanja čovjeka nacionalna ekonomija čiji je princip rad samo je konzekvatno provodjenje proricanja čovjeka na taj način što se sam čovjek ne nalazi više u spoljašnoj napetosti prema spoljašnoj suštini privatnog vlasništva, nego je sam postao ta napeta suština privatnog vlasništva. Što je prije bilo sebi-spoljašni-bitak (Sichäußerlichsein), realno čovjekovo ospoljenje, sada je postalo samo djelo ospoljenja, ospoljenost. Ako, dakle, ova nacionalna ekonomija počinje s prividom priznanja čovjeka, njegove samostalnosti, samodjelatnosti itd., i pošto premješta privatno vlasništvo u suštinu samoga čovjeka, pa ne može više biti uvjetovana lokalnim, nacionalnim itd. odredjenjima privatnog vlasništva kao suštine koja egzistira izvan njega, dakle, razvija kozmopolitsku, opću energiju koja ruši svaku granicu, svaku vezu, da bi se postavila na tom mjestu kao jedina politika, općenitost, granica i veza, ona u daljem razvitku mora odbaciti licemjerstvo i pokazati se u svom potpunom cinizmu; a ona to čini tako što – bez obzira na sve prividne protivrječnosti u koje zapetljava to učenje – mnogo jednostranije i zato oštrije i konzekvetnije, tratira rad kao jedinu suštinu bogatstva; štoviše, ona pokazuje da su konzekvencije toga učenja, nasuprot onom prvobitnom svaćanju, čovjeku neprijateljske i, napokon zadaje smrtni udarac poslednjem, individualnom, prirodnom, od kretanja rada i izvora bogatstva nezavisnom postojanju privatnog vlasništva – zemljišnoj renti, tom izrazu feudalnog vlasništva koji je postao već sasvim nacionalnoekonomski i stoga nesposoban za otpor protiv nacionalne ekonomije (Rikardova škola). Cinizam nacionale ekonomije ne raste samo relativno počevši od Smita preko Seja do Rikarda, Mila itd., ukoliko ovi poslednji vide konzekvencije industrije kao razvijene i punije protivrečnosti, nego i s pozitivnog gledišta oni uvijek i svesno idu dalje od svog prethodnika putem otudjenja protiv čovjeka, ali samo zato što se njihova nauka razvija konzekvetnije i istinitije. Time što privatno vlasništvo u njegovom djelatnom obliku čine subjektom, dakle, istovremeno čine čovjeka bićem i čovjeka koga svode na nebiće čine bićem, protivrječnost zbiljnosti potpuno odgovara protivrječnom biću koju su priznali kao princip. Rastrgana zbiljnost industrije ne samo što opovrgava već, naprotiv, potvrdjuje njihov u sebi rastrgani princip. Štoviše, njihov princip je princip te rastrganosti.

Fiziokratsko učenje dr Kenea čini prijelaz od merkalizma Adamu Smitu. Fiziokratija je neposredno nacionalnoekonoski raspad feudalnom vlasništva, ali isto tako i neposredno nacionalnoekonomska transformacija, ponovno uspostavljanje toga istog feudalnog vlasništva, samo što njegov jezik više nije feudalni, nego ekonomski. Čitavo bogatstvo sastoji se od zemlje i zemljoradnje (agrikulture). Zemlja još nije kapital, ona je još poseban način njegova življenja, koji vrijedi u svojoj prirodnoj osobenosti i uslijed svoje prirodne osobenosti; ali zemlja je ipak opći, prirodni element, dok merkantilizam poznaje samo plemeniti metal kao egzistenciju bogatstva. Predmet bogatstva, njegova materija dobila je, dakle, istovremeno najvišu općenitost unutar prirodne granice – ukoliko je on još i kao priroda neposredno predmetno bogatstvo. A zemlja postoji za čovjeka samo pomoću rada, agrikulture. Dakle, već se subjektivna suština bogatstva premješta u rad. Rad, dakle, još nije shvaćen u svojoj općenitosti i apstrakciji, on je još vezan za poseban prirodni element kao svoju materiju, on je stoga priznat još u posebnom, prirodnom odredjenom načinu postojanja. On je stoga tek odredjeno, posebno ospoljenje čovjeka, kao što je njegov proizvod shvaćen još kao odredjeno bogatstvo – koji više pripada prirodi nego samom radu. Zemlja se ovdje još priznaje kao prirodno postojanje nezavisno od čovjeka, još se ne priznaje kao kapital, tj. kao moment samog rada. Rad se, naprotiv, pojavljuje kao njen moment. Medjutim, time što je fetišizam starog, spoljašnjeg bogatstva, koje postoji samo kao predmet sveden na vrlo jednostavan prirodni element, a njegovo biće priznato već, iako tek djelomično, na poseban način u svojoj subjektivnoj egzistenciji, neophodan napredak sastoji se u tome da se prizna opća suština bogatstva i da se stoga rad u svojoj opštoj apsolutnosti, tj. apstraktnosti uzdigne do principa. Fiziokratiji se dokazuje da se agrikultura u ekonomskom, dakle, jedino opravdanom pogledu ne razlikuje ni od koje druge oblasti proizvodnje, da prema tome suština bogatstva nije odredjeni rad, posebno ispoljavanje rada vezano za poseban element, nego da je to rad uopće.

Fiziokratija poriče posebno spoljašnje, samo predmetno bogatstvo time što rad proglašava njegovom suštinom. Ali rad je za nju, prije svega, samo subjektivna suština zemljoposjeda (fiziokratija polazi od vrste vlasništva koja se historijski pojavljuje kao vladajuća i priznata); ona samo zemljoposjed čini ospoljenim čovjekom. Ona ukida njegov feudalni karakter tako što proizvodnju (agrikulturu) proglašava njegovom suštinom; ali ona se odnosi negativno prema svijetu industrije, ona priznaje feudalni sistem time što agrikulturu proglašava jedinom proizvodnjom.

Razumije se, čim se shvati subjektivna suština industrije koja se konstruira u suprotnosti prema zemljoposjedu, tj. kao industrija, ta suština ukljućuje u sebe i tu svoju suprotnost. Jer kao što industrija obuhvaća ukinuti zemljoposjed, tako njena subjektivna suština obuhvaća istovremeno subjektivnu suštinu zemljoposjeda.

Kao što je zemljoposjed prvi oblik privatnog vlasništva, a industrija mu se suprostavlja samo kao posebna vrsta vlasništva prije svega historijski – ili je, bolje rečeno, oslobodjeni rob zemljoposjeda – tako se taj proces ponavlja pri naučnom shvaćanju subjektivne suštine privatnog vlasništva, rada, a rad se javlja, prije svega, samo kao zemljoradnja, a zatim dolazi do izražaja kao rad uopće.

Čitavo bogatstvo postalo je industrijsko bogatstvo, bogatstvo rada, a industrija je dovršeni rad, kao što je tvornički sistem izgradjena suština industrije, tj. rada, dok je industrijski kapital završen oblik privatnog vlasništva.
Vidimo kako tek sada privatno vlasništvo može dovršiti svoju vlast nad čovjekom i u najopćenitijem obliku postaviti svjetskohistorijska sila.[…]

****

Kritika Hegelove dijalektike i filozofije uopće

Možda je ovdje mesto da se dadu neke napomene kako za razumevanje i obrazloženje Hegelove dijalektike uopće, tako osobito o njenom izlaganju u Fenomenologiji i Logici, te napokon o odnosu novijeg kritičkog pokreta prema Hegelu.

Suvremena njemačka kritika toliko se bavila sadržajem staroga svijeta, njen razvitak je tako snažno bio obuzet gradjom da je dolazilo do potpuno nekritičkog odnošenja prema metodi kritike i do potpune nesvjesnosti o djelomično formalnom, a u stvari o suštinskom pitanju: kako se mi odnosimo prema Hegelovoj dijalektici? Nesavjesnost – u odnosu suvremene kritike o Hegelovoj filozofiji uopće, a osobito prema dijalektici – bila je tako velika da su kritičari kao Štraus i Bruno Bauer, prvi potpuno, a drugi u svojim Sinopticima (gdje nasuprot Štrausu, umjesto supstancije „apstraktne prirode“ stavlja „samosvijest“ apstarktnog čovjeka), pa čak i u Otkrivenom kršćanstvu, bar potencijalno, još potpuno prožeti Hegelovom logikom. Tako se, na primjer, u Otkrivenom kršćanstvu kaže:

Kao da samosvijest zato što postavlja svjet ne postavlja razliku i kao da u tome što proizvodi samu sebe, jer opet ukida razliku onoga što je proizvela, budući da ona sama postoji samo u proizvodjenju i kretanju same sebe – kao da u tom kretanju nema svoj cilj“ itd., ili: „Oni“ (francuski materijalisti ) „nisu još mogli vidjeti da je kretanje univerzuma tek kao kretanje samosvijesti postalo zbiljski za sebe i da se spojilo s njim u jedinstvo

To su izrazi koji se ni svojim rječnikom ne razlikuju od Hegelova shvaćanja, nego ga, naprotiv, doslovno ponavljaju.

Kako su ti ljudi za vreme akta kritike bili malo svjesni (Bauer, Sinoptici) svog odnosa prema Hegelovoj dijalektici, i kako je neznatno porasla njihova svjesnost i poslije materijalne kritike, dokazuje Bauer kad u svojoj Dobroj stvari slobode[AQ] neskromno pitanje gospodina Grupea „a šta s logikom“ odbija tako da ga upućuje na buduće kritičare.

Ali i sada pošto je Fojerbah – kako u svojim Tezama u „Anekdota“, tako i opširno u Filozofiji budućnosti – oborio u zametku staru dijalektiku i filozofiju, pošto je spomenuta kritika, koja nije mogla izvršiti to delo, nego je naprotiv vidjela da je djelo izvršeno, proglasila sebe čistom, odlučnom, apsolutnom kritikom koja je sa sobom načisto, pošto je u svojoj spiritualističkoj nadutosti cjelokupno historijsko kretanje svela na odnos ostalog svijeta – koji, njoj nasuprot, pada pod kategoriju „mase“[AR] – prema samoj sebi i sve dogmatske suprotnosti svela na jednu dogmatsku suprotnost izmedju svoje vlastite mudrosti i gluposti svijeta, izmedju kritičkog Krista i čovječanstva kao „gomile“, pošto je svoju vrlinu dokazivala svakog dana i svakog sata na tuposti mase, pošto je konačno kritički najavila sudnji dan govoreći da se približava dan kad će se cjelokupno propadajuće čovječanstvo okupiti oko nje, da će ga ona razdjeliti u grupe, a svaka će posebna gomila dobiti svoj testimonium paupertatis, pošto je u štampi objavila svoju uzvišenost nad ljudskim osjetima kao i nad svijetom nad kojim ona vlada u uzvišenoj osamljenosti, dopuštajući da se samo s vremena na vreme s njenih sarkstičnih usana zaori grohotan smjeh olimpijskih bogova – nakon svega toga zabavnog ponašanja idealizma (mladohegelovstva), koji izdiše u obliku kritike, taj idealizam nije izgovorio ni slutnju da treba kritički razračunati sa svojom majkom, Hegelovom dijalektikom, štoviše, nije znao pokazati čak ni kritički odnos prema Fojerbahovoj dijalektici. To je potpuno nekriticno držanje prema samom sebi.

Fojerbah je jedini koji se ozbiljno, kritički odnosi prema Hegekovoj dijalektici i koji je učinio istinska otkrića na tom područiju; on je uopće pravi pobjednik nad starom fiolozofijom. Većina djela i skromna jednostavnost s kojom ih daje svijetu stoje u čudesnoj suprotnosti prema ponašanju drugih.

Veliko Fojerbahovo djelo jest:

1. dokaz da filozofija nije ništa drugo već religija stavljena u misli i misaono izvedena; dakle, drugi oblik i način postojanja otudjenja čovjekova bića, koji takodjer treba osuditi;

2. zasnivanje istinskog materijalizma i realne nauke na taj način što društveni odnos „čovjeka prema čovjeku“ Fojerbah čini isto tako osnovnim principom teorije;

3. suprostavljanje negaciji negacije, koja tvrdi da je apsloutno pozitivno, pozitivnog koje se osniva na samom sebi i koje je pozitivno osnovano na samom sebi.

Fojerbah objašnjava Hegelovu dijalektiku – (i tako zasniva polazak od pozitivnoga, od osjetilno-izvesnoga) – na sljedeći način:

Hegel polazi od otudjenja supstancije (logički: beskrajnog, apstraktno općeg), od apsolutne i fiksirane apstrakcije – to jest, popularno izraženo, on polazi od religije i teologije.

Drugo: on ukida beskrajno, postavlja zbiljsko, osjetilno, realno, konačno, posebno (filozofija, ukidanje religije i teologije).

Treće: on ponovo ukida pozitivno, uspostavlja opet apstrakciju, beskrajno. Ponovo uspostavljanje religije i teologije.

Fojerbah, dakle, shvaća negaciju negacije samo kao protivrječnost filozofije sa samom sobom kao filozofiju koja potvrdjuje teologiju (transcendenciju itd.) pošto ju je negirala, dakle, potvrdjuje teologiju nasuprot samoj sebi.

Pozicija ili samopotvrdjivanje i samoafirmiranje koje leži u negaciji negacije svhaćeno je kao pozicija koja samoj sebi još nije sigurna, te je stoga prožeta svojom suprotnošću koja sumnja u samu sebe i zato joj treba dokaz, koja sebe, dakle, ne dokazuje pomoću svoga postojanja, nego je shvaćeno kao još nepriznata pozicija i stoga joj se direktno i neposredovano suprostavlja pozicija osjetilno izvjesna, koja se osniva na samoj sebi. Ali time što je Hegel shvatio negaciju negacije, s obzirom na pozitivan odnos koja u njoj leži, kao jedini istinski akt i akt samopotvrdjivanja svega bitka, on je našao samo apstraktan, logičan, spekulativan izraz za kretanje historije, koja još nije zbiljska čovjekova historija kao pretpostavljenog subjekta, nego je tek akt proizvodjenja, historija nastajanja čovjeka. Mi ćemo objasniti, modernoj kritici nasuprot, i apstraktan oblik i razliku koju to kretanje ima kod Hegela prema istom procesu u Fojrbahovoj Suštini kršćanstva ili štoviše, kritički oblik toga kod Hegela još nekritičkog kretanja.

Jedan pogled na Hegelov sistem. Mora se početi s Hegelovom Feomenologijom, pravim izvorom i tajnom Hegelove filozofije.

Fenomenologija

A. Samosvijest.
I. Svijest.
a) Osjetilna izvjesnost ili Ovo i mnjenje.
b) Opažanje ili stvar sa svojim svojstvima i obmana
c) Sila i razum, pojava i nadosjetilni svijet.

II. Samosvijest. Istina vlastite izvjesnosti.
a) Samostalnost i nesamostalnos samosvijesti, vladanje i ropstvo.
b) Sloboda samosvijesti. Stoicizam, skepticizam, nesretna svijest.

III. Um. Izvjesnost i istina uma.
a) um koji promatra; promatranje prirode ili samosvijesti.
b) Ostvarenje umne samosvjesnosti pomoću sebe sama. Zadovoljstvo i nužnost. Zakon srca i ludilo taštine. Vrlina i svjetski tok.
c) Individualnost koja je sebi realna po sebi i za sebe. Duhovno carstvo životinja i prevara ili stvar sama. Zakonodavni um. Um koji ispituje zakone.

B. Duh

I. Istinski duh: običajnost.
II. Sebi otudjeni duh, obrazovanost.
III. U samoga sebe izvjesni duh, moral.

C. Religija. Prirodna, religija umjetnosti, objavljena religija.

D. Apsolutno znanje.

Kao što Hegelova Enciklopedija počinje Logikom, čistom spekulativnom mišlju, i završava se apsloutnim znanjem, samosvjesnim filozofskim ili apsolutnim duhom koji shvaća samoga sebe, to jest nadljudskim, apstraktnim duhom, tako cijela Encoklopedija nije ništa drugo već razvijena suština filozofskog duha, njegovo samoopredmećivanje; kao što i filozofski duh nije ništa drugo već otudjeni duh svijeta koji se unutar samog otudjenja shvaća misaono, tj. apstraktno. Logika – novac duha, spekulativna, misaona vrijednost čovjeka i prirode – njihova suština koja je postala sasvim indiferetna prema svakom zbiljskom odredjenju i zato nezbiljska – ospoljeno mišljenje koje stoga apstrahira od prirode i zbiljskog čovjeka, apstraktno mišljenje. Spoljašnost tog apstraktnog mišljenja… priroda kakva je za to apstraktno mišljenje. Ona mu je spoljašnja, njegov samogubitak; a on je shvaća i spoljašnje, koa apstraktnu misao, ali kao ospoljeno apstraktno mišljenje – napokon duh, to mišljenje koje se vraca na svoj vlastiti izvor, koje još uvijek za sebe važi kao antropološki, fenomenološki, psihološki, moralni, umjetničko relegiozni duh, dok se napokon ne nadje i ne odnosi kao apsolutno znanje u apsolutnom, tj. u apstraktnom duhu, i ne primi svoje svjesno i njemu odgovarajuće postojanje. Jer njgovo zbiljsko postojanje jest apstrakcija.

Dvostruka greška kod Hegela.

Prva se najasnije ispoljava u Fenomenologiji kao pravom izvoru Hegelove filozofije. Ako je on na primer, shvatio bogatstvo, državnu moć itd. kao čovjekovu biću otudjene suštine, to se dogadja samo u njegovom misaonom obliku… Oni su misaona bića – stoga samo otudjenje čistog, tj apstraktnog filozofskog mišljenja. Ono od čega su otudjeni ti predmeti i čemu se suprotstavljaju prisvajanjem zbiljnosti, to je upravo apstraktno mišljenje. Filozof uzima sebe – dakle opet apstraktan oblik otudjenja čovjeka – kao mjerilo otudjenja svijeta. Cjelokupna historija ospoljenja i cjelokupno vraćanje ospoljenja, nije stoga ništa drugo već historija proizvodnje apstraktnog tj. apsolutnog mišljenja, logičkog spekulativnog mišljenja. Otudjenje, koje je stoga prvi interes tog ospoljenja i ukidanje tog ospoljenja jest suprotnost izmedju po sebi i za sebe, izmedju svijesti i samosvijesti, izmedju objekta i subjekta, tj. suprotnost apstratnog mišljenja i osjetilne zbiljnosti ili zbiljske osjetilnosti unutar same misli. Sve ostale suprotnosti i kretanja tih suprotnosti su samo privid, omotač, egzoteričan oblik tih jedinih interesatnih suprotnosti, koje sačinjavaju smisao drugih profanih suprotnosti. Ono što je shvaćeno što se čovjekovo biće u suprotnosti prema samom sebi opredmećuje neljudski, nego što se opredmećuje u razlici od apstraktnog mišljenja i u suprotnosti prema njemu.

Prisvajanje čovjekovih suštinskih snaga koje su postale predmeti i tudji predmeti jest dakle, prvo, samo takvo prisvajanje koje se odvija u svijesti, u čistom mišljenju, tj. u apstrakciji, prisvajanje tih predmeta kao misli i kretanja misli, zbog čega već u Fenomenologiji – uprkos njenom posve negativnom i kritičnom obliku i uprkos kritici koja je u njoj stvarno sadržana i koja često antipicira kasniji razvitak – leži latetno, postoji kao klica, kao potencija, kao tajna, nekritički pozitivizam, a isto tako nekritički idealizam kasnijih Hegelovih djela – to filozovsko rastvaranje i ponovo filozofsko sastavljanje postojeće empririje. Drugo. Prisvajanje predmetnog svijeta za čovjeka – na primjer, spoznaja da osjetilna svijest nije apstraktno osjetilna svijest, nego ljudski osjetilna svijest, da su religija, bogatstvo itd. samo otudjena zbiljnost čovjekova opredmećivanja, čovjekove suštinske snage pretvorene u djelo i stoga samo put prema istinskoj ljudskoj zbiljnosti – to prisvajanje ili shvaćanje toga procesa pokazuje se kod Hegela tako da su osjetilnost, religija, državna moć itd. duhovne suštine – jer je samo duh istinska suština čovjeka, istinski oblik duha je misleći duh, logički, spekulativni duh. Ljudskost prirode i ljudskost historijom proizvedene prirode, ljudskost čovjekovih proizvoda, pokazuje se u tome što su oni proizvodi apstraktnog duha i utoliko, dakle, duhovni momenti, misaona bica. Stoga je Fenomenologija skrivena, sama sebi još nejasna i mistificijuća kritika; ali ukoliko ona fiksira otudjenje čovjeka – iako se čovjek pojavljuje samo u obliku duha – u njoj su skriveni svi elementi kritike i često već pripravljeni i izradjeni na način koji daleko nadvisuje Hegelovo stajalište. „Nesretna svijest“, „poštena svijest“, borba „plemenite i podle svijesti“ itd. itd., ti pojedini osjeci sadržavaju kritičke elemente – ali još u otudjenom obliku – čitavih sfera, kao religije, države, gradjanskog života itd. Dakle, kao što se biće, predmet javlja kao misaono biće, tako je subjekt uvijek svijest ili samosvijest, ili, tačnije, predmet se pojavljuje samo kao apstraktna svijest, a čovjek samo kao samosvijest; stoga su različiti oblici otudjenja pojavljuju samo različiti oblici svijesti i samosvijesti. Kao što je apstraktna svijest po sebi – taj oblik u kome se predmet shvaća – samo momenat razlikovanja samosvijesti sa svješću, apsolutno znanje, kretanje apstraktnog mišljenja koje se više ne dogadja prema spoljašnosti, nego samo još u samom sebi, tj. rezultat je dijalektika čistog mišljenja.

Veliko u Hegelovoj Fenomenologiji i njenom konačnom rezultatu – dijalektici negativiteta kao principu koji pokreće i proizvodi – jest, dakle, to što Hegel samo stvaranje čovjeka shvaća kao proces, opredmećuje kao raspredmecuje (Entgegeneständlichung), kao ospoljenje i kao ukidanje tog ospoljenja; dakle, što shvaća suštinu rada, a predmetnog čovjeka – istinskog čovjeka, jer je zbiljski – shvaća kao rezultat njegova vlastita rada. Zbiljsko, djelatno čovjekovo odnošenje prema sebi kao rodnom biću, ili njegovo odjelotvorenje kao zbiljskog rodnog bića, tj. kao ljudskog bića, moguće je samo tako da sve svoje rodne snage zaista spoji (herausschafft) – što kao rezultat istorije – da se prema njima odnosi kao prema predmetima, što je, napokon, opet moguće samo u obliku otudjenja.

Hegelovu jednostranost i granicu mi ćemo iscrpno prikazati na završnom poglavlju Fenomenologije, apsolutnom znanju -poglavlju koje sadrži sažeti duh Fenomenologije, njen odnos prema spekulativnoj dijalektici kao i Hegelovu svijest o objema i njihov uzajamni odnos.

Privremeno anticipirajmo još samo sljedeće: Hegel stoji na stajalištu, moderne nacionalne ekononmije. On shvaća rad kao suštinu, kao suštinu čovjeka koja se obistinjuje; on vidi samo pozitivnu stranu rada, a ne njegovu negativnu stranu. Rad je postojanje čovjeka za sebe unutar ospoljenja ili ospoljeni čovjek. Rad, koji Hegel jedino pozna i priznaje, apstraktno je duhovan. Dakle ono što uopće čini suštinu filozofije, ospoljenje čovjeka koje sebe zna, ili ospoljenu znanost koja sebe misli, to Hegel svaća kao suštinu rada i može stoga nasuprot prethodnoj filozofiji, sažeti njene pojedine momente i svoju filozofiju prikazati kao filozofiju. Što su učinili drugi filozofi – da pojedine momente prirode i čovjekova života shvaćaju kako momente samosvijesti, i to apstraktne samosvijesti – to Hegel zna kao djelovanje filozofije. Stoga je njegova znanost apsolutna.

Prijedjimo sada na naš predmet.

Apsolutno znanje. Poslednje poglavlje „Fenomenologije“.

Glavno je da predmet svijesti nije ništa drugo već samosvijest, ili da je predmet samo opredmećivanja samosvijest, samosvijest kao predmet. (Postavljanje čovjeka – samosvijest.)

Stoga treba prevladati predmet svijesti. Predmetnost kao takva tretira se kao otudjeni čojekov odnos, koji ne odgovara čovjekovoj suštini, samosvijesti. Ponovno prisvajanje predmetnog čovjekovog bića koje je proizvedeno kao tudje pod odredjenjem otudjenja, ne znači samo ukidanje otudjenja nego i ukidanje predmetnosti, dakle, da se čovjek smatra ne-predmetnim, spiritualističkim bićem.

Kretanje prevladavanja predmeta svijesti Hegel opisuje na ovaj način:

Predmet se ne pokazuje samo kao vraćanje u vlastitost (to je po Hegelu jednostrano razumijevanje – koje shvaća samo jednu stranu onog kretanja). Čovjek se izjednacava s vlastitošcu. Vlastitost, medjutim, jest apstraktno shvaćen i pomoću apstrakcije proizveden čovjek. Čovjek je vlastit (selbstisch). Njegovo oko, njegovo uho, itd. vlastito je; svaka od njegovih suštinskih snaga ima u njemu svojstvo vlastitosti. Ali je zato sasvim pogrešno reći: samosvijest ima oko, uho, suštinsku snagu. Samosvijest je, naprotiv, kvalitet čovjekove prirode, čovjekova oka itd., čovjekova priroda nije kvalitet samosvijesti.

Za sebe apstrahirana i fiksirana vlastitost jest čovjek kao apstraktni egoist, u svojoj čistoj apstrakciji do mišljenja uzdignut egoizam. (Na ovo ćemo se vratiti kasnije).

Ljudsko biće, čovjek, za Hegela je isto što i samosvijest. Stoga je svako otudjenje čovjekova bića samo otudjenje samosvijesti. Otudjenje samosvijesti nije izraz zbiljskog otudjenja čovjekova bića, izraz koji se održava u znanju i mišljenje. Naprotiv, zbiljsko otudjenje koje se realno pojavljuje jest prema svojoj najunutrašnjijoj skrivenoj suštini – a nju osvjetila tek filozofija – samo pojava otudjenja zbiljskog čovjekova bića, samosvijesti. Nauka koja to obuhvaća zove se zato fenomenologija. Zato se svako ponovno prisvajanje otudjenog predmetnog bića pojavljuje kao njegovo uključivanje u samosvijest; čovjek koji je ovladao svojim bićem samo je samosvijest koja je ovladala predmetnim bićem, stoga je povratak predmeta u vlastitoost ponovno prisvajanje predmeta.

Prevladavanje predmeta svijesti svestrano izraženo sastoji se u tome:
1. da se predmet kao takav prikazuje svijesti kao išcezavajući;
2. da ospoljenje samosvijesti postavlja predmetnost;
3. da to ospoljene nema samo negativno, nego i pozitivno značenje;
4. da ga nema samo za nas ili po sebi, nego za svijest samu;
5. negativan element predmeta ili njegovo ukidanje samog sebe ima za nju na taj način pozitivno značenje, ili, ona zna njegovu ništavnost tako što se sama ospoljava, jer u tom ospoljavanju ona postavlja sebe kao predmet ili predmet kao sebe samu zbog nerazdvojnog jedinstva bitka za sebe;
6. S druge strane, ovdje se istovremeno nalazi drugi moment, da je to ospoljenje i predmetnost koliko ukinula toliko i vratila u sebe, dakle postoji kod sebe u svom drugobitku kao takvom.
7. To je kratanje svijesti i to je zato totalitet njenih momenata.
8. Ona se isto tako mora odnositi prema predmetu u skladu s totalitetom svojih odredjenja i shvatiti ga prema svakom od njih. Ovaj totalitet njenih odredjenja čini predmet po sebi duhovnim bićem, a za svijest to postaje uistinu pomoću shvaćanja svakog od njih pojedinačno kao vlastitosti, ili pomoću gore naznačenog duhovnog odnošenja prema njima. [AS]

ad 1. Da se predmet kao takav prikazuje svijesti kao iščezavajući, jest gore spomenuti povratak predmeta u vlastitost.

ad 2. Ospoljenje samosvijesti postavlja predmetnost (Dingheit). Budući da je čovjek = samosvijest, njegovo ospoljeno predmetno biće ili predmetnost (ono što je za njega predmet, a predmet je uistinu za njega samo ono što je njemu suštinski predmet, što je dakle njegovo predmetno biće. Budući da ni zbiljski čovjek kao takav, pa zato ni priroda – čovjek je čovječna priroda – nije učinjen subjektom, nego samo čovjekova apstrakcija, samosvijest, to predmetnost može biti samo ospoljena samosvijest) jednaka je ospoljenoj samosvijesti, a predmetnost je postavljena tim ospoljenjem. Sasvim je prirodno da živo, prirodno biće, obdareno i obskrbljeno predmetima, tj. materijalnim suštinskim snagama, ima isto tako zbiljske prirodne predmete svoga bića, kao i da njegovo samoospoljenje znači postavljanje zbiljskog predmetnog svijeta, ali u obliku spoljašnosti, svijeta koji, dakle, ne pripada njegovu biću, koji mu je nadmoćan. Nema tu ničeg neshvatljivog i zagonetnog. Naprotiv, suprotno bi bilo zagonetno. Ali isto je tako jasno da samosvijest, tj. njeno ospoljenje može postaviti samo predmetnost tj. opet samo apstraktnu stvar, stvar apstrakcije, a nikakav zbiljski predmet. Stoga je, dalje, jasno da predmetnost u odnosu na samosvijest nije uopće ništa samostalno, suštinsko, nego obično stvorenje, nešto što ono postavlja, a to postavljeno umjesto da se samo potvrdjuje, samo je potvrdjivanje akta postavljenja koji u jednom momentu fiksira svoju energiju kao proizvod i dodjeljuje mu prividno – ali samo za momenat – ulogu samostalnog, zbiljskoga bića.

Kada zbiljski, tjelesan čovjek, koji stoji na čvrstoj, okrugloj Zemlji, koja izdiše i udiše sve prirodne snage, postavlja svoje zbiljske, predmetne suštinske snage pomoću svog ospoljenja kao strane predmete, onda subjekt nije postavljanje; to je subjektivnost predmetnih suštinskih snaga, čija akcija mora stoga biti predmetna. Predmetno biće djeluje predmetno, a ono ne bi djelovalo predmetno kad predmetnost ne bi ležala u njegovom suštinskom odredjenju. Ono stvara, postavlja samo predmete, jer su ga predmeti postavili, jer je svojim porijeklom priroda. U aktu postavljanja ono ne pada, dakle, iz svoje „čiste djelatnosti“ u stvaranju predmeta, nego njegov predmetni proizvod potvrdjuje njegovu predmetnu djelatnost, njegovu djelatnost kao djelatnost predmetnog prirodnog bića.

Ovdje vidimo kako se provedeni neturalizam ili humanizam razlikuje i od idealizma i od materijalizma, a istovremeno je njihova istina koja ih ujedinjuje. Istovremeno vidimo kao je samo naturalizam sposoban da shvati akt svjetske historije.

(Čovjek je neposredno prirodno biće. Kao prirodno biće i kao živo prirodno biće, on je obdaren djelomično prirodnim, životnim snagama, on je djelatno prirodno biće; te snage egzistiraju u njemu kao sklonosti i sposobnosti, kao nagoni; on je djelomično prirodno, tjelesno, osjetilno, predmetno biće koje trpi, koje je uvjetano i ogreničeno, kao što su to biljka i životinja, tj. predmeti njegovih nagona postoje izvan njega, kao od njega nezavisni predmeti; ali ti predmeti su predmeti njegove potrebe, predmeti koji su neophodni za odjelotvorenje i potvrdjivanje njegovih suštinskih snaga, suštinski predmeti. Da je čovjek tjelesno, živo, zbiljsko, osjetilno, predmetno biće, znači da za predmet svoga bića, svog životnog ispoljavanja ima zbiljske, osjetilne predmete, ili da svoj život može ispoljavati samo na zbiljskim, osjetilnim predmetima. Biti predmetan, prirodan, osjetilan, ili imati izvan sebe predmet, prirodu, osjetilo, ili za nešto treće sam biti predmet, priroda, osjetilo, to je identično.) Glad je prirodna potreba; da bi se zadovoljila, da bi se utažila, njoj je potrebna priroda izvan nje, predmet izvan nje. Glad je priznata potreba tjela za predmetom koji se nalazi izvan njega, koji je neophodan njegovom integriranju i ispoljavanju bića. Sunce je predmet biljke, predmet koji joj je neophodan, koji potvrdjuje njen život, kao što je biljka predmet sunca, ispoljavanje sunčane snage, snage koja budi život, ispoljavanje predmetne suštinske snage sunca.

Biće koje svoju prirodu nema izvan sebe, nije prirodno biće, ne učestvuje u biću prirode. Biće koje nema nikakav predmet izvan sebe, nije predmetno biće. Biće koje samo nije predmet za treće biće, nema biće za svoj predmet, tj. ne odnosi se predmetno, njegov bitak nije predmetan.

Nepredmetno biće je nebiće (Unwesen).

Pretpostavite biće koje ni samo nije predmet, niti ima predmet. Takvo biće bilo bi prvo, jedino biće, izvan njega ne bi egzistiralo nikakvo biće, ono bi egzistiralo usamljeno i samo. Jer čim postoje predmeti izvan mene, čim ja nisam sam, ja sam drugi, druga zbiljnost nego predmet izvan mene. Za taj treći predmet ja sam, dakle, druga zbiljnost a ne on, tj. ja sam njegov predmet. Biće koje nije predmet drugog bića pretpostavlja, dakle, da ne postoji nikakvo predmetno biće. Čim imam jedan predmet, taj predmet ima mene za predmet. A nepredmetno biće je nezbiljsko, neosjetilno, samo mišljeno, tj. samo imaginarno biće, biće apstrakcije. Biti osjetilan, tj. biti zbiljski, znači biti predmet osjetila, osjetilni predmet, znači, dakle, imati sve osjetilne predmete izvan sebe, imati predmete svoje osjetilnosti. Biti osjetilan znači trpeti.

Stoga je čovjek kao predmetno osjetilno biće trpno biće, a, budući da je biće koje osjeća svoje patnje, on je strastveno biće. Strast, passion, je čovjekova suštinska snaga, koja energično teži ka svom predmetu.

(Ali čovjek nije samo prirodno biće, nego je ljudsko prirodno biće, tj. biće koje postoji samo za sebe, stoga rodno biće koje se kao takvo mora potvrditi i manifestirati u svom bitku i u svom znanju. Čovjekovi predmeti nisu, dakle, prirodni predmeti onakvi kakvi su neposredno dati, a ni čovjekovo osjetilo kakvo je ono neposredno, predmetno, nije čovjekova osjetilnost, čovjekova predmetnost. Priroda ni objektivno ni subjektivno nije neposredno adekvatno data čovjekovu biću.)

A kako sve prirodno mora nastati, tako i čovjek ima svoj akt nastajanja, historiju, koju je on, medjutim, svijestan i koji je stoga akt nastajanja koji se ako akt nastajanja svjesno ukida. Historija je prava prirodna historija čovjeka. (Na to se treba vratiti.)

Treće, budući da je to postavljanje same predmetnosti samo privid, akt koji protivreči suštini čiste djelatnosti, ono se mora opet ukinuti, predmetnost mora biti negirana.

3. To ospoljenje svijesti nema samo negativno, nego i pozitivno značenje i
4. to pozitivno značenje ne postoji samo za nas ili po sebi, nego za nju, za samu svijest.
5. Na taj način negatvni element predmeta, ili njegovo ukidanje samoga sebe, ima za nju pozitivno značenje, ili ona zna tu ništavnost njegovu tako što samu sebe ospoljuje, jer u tom ospoljenju ona zna sebe kao predmet, ili predmet kao sebe samu, zbog nerazdvojnog jedinstva bitka za sebe.
6. S druge strane, ovdje se istovremenoi nalazi taj drugi momenat, da je ona to ospoljenje i predmetnost isto tako ukinula i vratila u sebe, da postoji, dakle, kod sebe u svom drugobitku kao takvom.

Već smo vidjeli da prisvajanje otudjenog predmetnog bića ili ukidanje predmetnosti pod odredjenjem otudjenja – koje mora ići od indiferetne tudjosti do zbiljskog neprijateljskog otudjenja – ima za Hegela istovremeno, ili čak uglavnom, značenje ukidanja predmetnosti, jer ono što je za samosvijest odbojno u otudjenju nije odredjeni karakter predmeta, nego njegov predmetni karakter. Stoga je predmet nešto negativno, nešto što ukida sama sebe, ništavnost. Ta njegova ništavnost nema za svijest samo negativno nego i pozitivno značenje, jer je upravo ta ništavnost predmeta samopotvrdjivanje nepredmetnosti, apstrakcije, njega samog. Stoga za samu svijest ništavost predmeta ima pozitivno značenje u tom smislu što svijest zna da je ta ništavnost predmetno biće, njeno samoospoljenje, što zna, da ništavnost postoji samo pomoću njenog samoospoljenja…

Način na koji svijest postoji i kako nešto za nju postoji jest znanje. Znanje je njen jedini akt. Stoga nešto za nju postaje ukoliko ona za to nešto zna. Znanje je jedino njeno predmetno odnošenje. – Ona sada zna za ništavnost predmeta, tj. nerazličitost predmeta od nje, za nebitak predmeta, tako što zna da je predmet njeno samoospoljenje, tj. ona sebe zna – znanje kao predmet – na taj način što je predmet samo privid predmeta, obmana, ali da on prema svojoj suštini nije ništa drugo već samo znanje koje sebi samom suprostavlja, te je stoga sebi suprostavilo ništavnost, nešto što nema nikakvu predmetnost izvan znanja; ili znanje zna da ono time što se odnosi prema nekom predmetu postoji samo izvan sebe, da se ospoljuje; da se ono samo sebi pokazuje s amo kao predmet ili da je ono što se njemu pokazuje kao predmet ono samo.

S druge strane, kaže Hegel, ovdje je sadržan istovremeno ovaj drugi moment: da li je to ospoljenje i predmetnost ono isto tako ukinulo i vratilo u sebe, dakle da je kod sebe u svom drugobitku kao takvom.

U ovom razmatranju sabrali smo sve iluzije spekulacije.

Prvo: svijest, samosvijest je u svom drugobitku kao takvom kod sebe. Stoga je ona – ili, ako ovdje apstrahiramo od Hegelove apstrakcije i umjesto samosvijesti postavimo samosvijest čovjeka – kod sebe u svom drugobitku kao takvom. U tom leži, prvo, da svijest – znanje kao znanje – mišljenje kao mišljenje – teži tome da bude neposredno drugo sebe same, osjetilnost, zbiljnost, život – mišljenje koje se prevazilazi u mišljenju. (Fojerbah[AT]). Ta strana je sadržana ovdje ukoliko se svijest samo kao svijest spotiče ne na otudjenu predmetnost, nego na predmetnost kao takvu.

Drugo, u tome je sadržano da samosvjestan čovjek – ukoliko je duhovni svijet, ili opće duhovno postojanje svoga svijeta, spoznao i ukinuo kao osamoospoljenje – isti svijet ipak ponovo potvrdjuje u tom ospoljenom obliku i smatra ga svojim istinskim postojanjem, ponovo ga uspostavlja i pretenduje da bude kod sebe u svom drugobitku kao takvom. Tako se nakon prevladavanja, na primjer, religije, nakon spoznaje religije kao proizvoda samoospoljenja, ipak nalazi potvrdjen u religiji kao religiji. Tu je korijen krivog Hegelovog pozitivizma ili njegova samo prividnog kriticizma; to je ono što Fojerbah označuje kao postavljanje, negiranje i uspostavljanje religije ili teologije – a što, medjutim, treba shvatiti općenitije. Dakle, um je kod sebe u neumu kao neumu. Čovjek koji je spoznao da u pravu, politici itd. vodi ospoljeni život, vodi u tom ospoljenom životu kao takvom svoj istinski ljudski život. Samoafirmiranje i samopotvrdjivanje u protivrječnosti sa samim sobom, kako sa znanjem, tako i sa suštinom predmeta, jest, dakle, istinsko znanje i istinski život.

O nekoj Hegelovoj akomodaciji religiji, državi itd. ne može više biti govora, jer ta laž je laž njegova principa.

Ako znam da je religija ospoljena čovjekova samosvijest, onda znam da se u njoj kao religiji ne potvrdjuje moja samosvijest, nego moja ospoljena samosvijest. Znam, dakle, da se moja samosvijest koja pripada sebi, svom biću, ne potvrdjuje u religiji, nego naprotiv u uništenoj, ukinutoj religiji.

Stoga negacija negacije nije kod Hegela potvrdjivanje istinskog bića upravo pomoću negacije prividnog bića, nego potvrdjivanje prividnog bića ili bića otudjenog u svom poricanju, ili poricanje tog prividnog bića kao predmetnog bića koje postoji izvan čovjeka i koje je od njega nezavisno, te njegovo pretvaranje u subjekt.

Stoga svojevrsnu ulogu igra ukidanje, u kome su povezani poricanje i očuvanje, potvrdjivanje.

Tako je, na primjer, u Hegelovoj filozofiji prava ukinuto privatno pravo jednako moralu, ukinuti moral jednak porodici, ukinuta porodica jednaka gradjanskom društvu, ukinuto gradjansko društvo jednako državi, ukinuta država jednaka je svjetskoj historiji. U zbiljnosti privatno pravo, moral, porodica, gradjansko društvo, država itd. postoje i dalje, samo su postali momenti, egzistencije i načini postojanja čovjeka, koji ne vrijede izolirano, koji se uzajamno poništavaju i proizvode itd. Momenti kretanja.

Ta njihova pokretna suština skrivena je u njihovoj zbiljskoj egzistenciji. Ona se manifestira, očituje tek u mišljenju, u filozofiji, i zato je moje pravo religiozno postojanje – moje filozfsko-religijsko postojanje, moje pravo političko postojanje – moje filozofsko-pravno postojanje, moje pravo prirodno postojanje – filozofsko-prirodno postojanje, moje pravo umjetničko postojanje – filozofsko-umjetničko postojanje, moje pravo ljudsko postojanje – moje filozofsko postojanje. Isto tako, prava egzistencija religije, države, prirode, umjetnosti jest: filozfija religije, prirode, države, umjetnosti. Medjutim, ako je samo filozfija religije itd. za mene pravo postojanje religije, onda sam ja takodjer istinski religiozan samo kao filozof religije i tako poričem zbiljsku religioznost i zbiljski religioznog čovjeka. Ali ja ih istovremeno potvrdjujem, djelomično unutar svog vlastitog postojanja ili unutar tudjeg postojanja koje im suprotstavljam, jer ono je samo njihov filozofski izraz, a djelomično u njihovu svojevrsnom prvobitnom obliku, jer su u mojim očima samo prividni drugobitak, alegorije, pod osjetilnim velom skriveni oblici njihova vlastitog, istinskog, tj. moga filozofskog postojanja.

Isto je tako ukinuti kvalitet, jednak kvantitetu, ukinuti kvantitet jednak je mjeri, ukinuta mjera jednaka je suštini, ukinuta suština jednaka je pojavi, ukinuta pojava jednaka je zbiljnosti, ukinuta zbiljnost jednaka je pojmu, ukinuti pojam jednak je objektivnosti, ukinuta objektivnost jednaka je apsolutnoj ideji, ukinuta apsolutna ideja jednaka je prirodi, ukinuta priroda jednaka je subjektivnom duhu, ukinuti subjektivni duh jednak je moralnom objektivnom duhu, ukinuti moralni duh jednak je umjetnosti, ukinuta umjetnost jednaka je religiji, ukinuta religija jednaka je apsolutnom znanju.

S jedne strane, to ukidanje je ukidanje mišljenog bića, dakle, mišljeno privatno vlasništvo ukida se u mislima morala.              A budući da mišljenje uobražava da je neposredno drugo sebe sama, osjetilna zbiljnost, te da njegova akcija, dakako, vrijedi i kao osjetilna zbiljska akcija, onda to misaono ukidanje, koje svoj predmet u zbiljnosti ostavlja, vjeruje da ga je zbiljski prevladalo; s druge strane, budući da je sam predmet postao za mišljenje misaoni moment, ono ga stoga i u njegovoj zbiljnosti smatra kao samopotvrdjivanje sebe sama, samosvijesti, apstrakcije.

Stoga s jedne strane postojanje, koje Hegel ukida u filozofiji, nije zbiljska religija, država, priroda, nego religija kao predmet znanja, dogmatika, zatim pravo, nauka o državi, nauka o prirodi, S jedne strane, dakle, Hegel stoji u suprotnosti kako prema zbiljskom biću tako i prema neposrednoj nefilozofskoj nauci, ili prema nefilozofskim pojmovima toga bića. Stoga on protivrječi njihovim običnim pojmovima.

S druge strane, religiozan itd. čovjek može naći svoju posljednju potvrdu u Hegelu.

Sad treba shvatiti pozitivne momente Hegelove dijalektike – unutar odredjenja otudjenja.

a) Ukidanje kao predmetno kretanje koje ponovo uvlači u sebe ospoljenost. To je unutar otudjenja izraženo saznanje o prisvajanju predmetnog bića pomoću ukidanja njegova otudjenja, otudjeno saznanje o zbiljskom opredmećivanju čovjeka, o zbiljskom prisvajanju njegova predmetnog bića pomoću uništenja otudjenog odredjenja predmetnog svijeta, pomoću njegova ukidanja u njegovom otudjenom postojanju; kao što je ateizam kao ukidanje boga nastajanje teorijskog humanizma, tako je komunizam kao ukidanje privatnog vlasništva prisvajanje zbiljskog čovjekova života kao njegova vlasništva, nastajanje praktičnog humanizma; drugim riječima, ateizam je posredstvom ukidanja religije, a komunizam posredstvom ukidanja privatnog vlasništva – sobom posredovani humanizam. Tek pomoću ukidanja toga posredovanja – koje je, medjutim, nužna pretpostavka – nastaje humanizam koji pozitivno počinje od sebe sama, pozitivni humanizam.

Ali ateizam i komunizam nisu nikakav bijeg, apstrakcija, gubitak predmetnog svijeta koji je proizveo čovjek, gubitak njegovih suštinskih snaga koje su postale predmetnost, nisu nikakvo siromaštvo koje se vratilo neprirodnoj, nerazvijenoj jednostavnosti. Naprotiv, tek su oni zbiljsko nastajanje, za čovjeka zbiljski nastalo ostvarenje njegova bića, njegova bića kao zbiljskog bića.Hegel shvaća, dakle, samootudjenje, ospoljenje bića, raspredmećenje i obestvarenje čovjeka kao samoprisvajanje, promjenu bića, opredmećenje, ozbiljenje time što shvaća pozitivni smisao negacije koja se odnosi na sebe samu – iako opet na otudjen način. (Ukratko, on shvaća rad – unutar apstrakcije – kao akt samostvaranja čovjeka, odnošenje prema sebi kao prema tudjem biću i svoje odjelotvorenje kao odjelotvorenje tudjeg bića – kao rodnu svijest i rodni život koji nastaju.)

b) Kod Hegela – bez obzira na već opisanu iskrivljenost, ili štoviše, kao njena konzekvencija – taj akt se pojavljuje jednom samo kao formalan, jer je apstraktan, jer je ljudsko biće shvaćeno samo kao apstraktno biće koje misli, kao samosvijest:

i

drugo, pošto je shvaćanje formalno i apstraktno, ukidanje ospoljenja postaje potvrdjivanje ospoljenja, ili, ono kretanje samostvaranja, samoopredmećivanja, kao samoospoljenje i samootudjenje, za Hegela je apsolutno, te zato posljednje čovjekovo ispoljavanje života koje je samo sebi svrha i u sebi se smiruje, koje je došlo do svoga bića.

To kretanje u svom apstraktnom obliku, kao dijalektika, važi stoga kao istinski čovječiji život, a budući da je on ipak apstrakcija, otudjenje čovjekova života, on važi kao božanski proces, stoga kao čovjekov božanski proces – proces koji prolazi njegovo apstraktno, čisto, apsolutno, od njega različito biće.

Treće: taj proces mora imati nosioca, subjekta; ali subjekt postaje tek kao rezultat; taj rezultat, subjekt koji zna da je apsolutna samosvijest, jest stoga bog, apsolutni duh, ideja koja sebe zna i odjelotvoruje. Zbiljski čovjek i zbiljska priroda postaju samo predikati, simboli toga skrivenog nezbiljskog čovjeka i te nezbiljske prirode. Stoga se subjekt i predikt medjusobno nalaze u odnosu apsolutne iskrivljenosti: mistični subjekt-objekt ili subjektivnost koja prelazi objekt, apsolutni subjekt kao proces, kao subjekt koji se ospoljuje, te koji se vraća u sebe iz ospoljenja, ali koji to ospoljenje istovremeno vraća u sebe, i subjekt kao taj proces; čisto neprekidno kruženje u sebi.

Uz prvu tačku: formalno i apstraktno shvaćanje čovjekova akta samoproizvodjenja ili samoopredmećivanja.

Otudjeni predmet, otudjena zbiljnost čovjekova bića nije ništa drugo – budući da Hegel čovjeka poistovećuje sa samosviješću – već svijest, on je samo misao otudjenja, njen apstraktan i zato besadržajan i nezbiljski izraz, negacija. Stoga ni ukidanje ospoljenja nije ništa drugo već apstraktno, besadržajno ukidanje one besadržajne apstrakcije, negacija negacije. Sadržajna, živa, osjetilna, konkretna djelatnost samoopredmećivanja postaje stoga njena čista apstrakcija, apsolutna negativnost, apstrakcija koja se opet kao takva fiksira i pomišlja kao samostalna djelatnost, kao djelatnost uopće. Budući da ta takozvana negativnost nije ništa drugo već apstraktan, besadržajan oblik onog zbiljskog živog akta, to i njen sadržaj može biti samo formalan, sadržaj proizveden apstrahiranjem od svakog sadržaja. To su stoga opći, apstraktni oblici apstrakcije, oblici mišljenja, logičke kategorizacije, otrgnute od zbiljskog duha i od zbiljske prirode, oblici koji pripadaju svakom sadržaju i koji su stoga indiferentni prema svakom sadržaju, i koji baš zato vrijede za svaki sadržaj. (Logički sadržaj apsolutne negativnosti razvit cemo kasnije.)

Pozitivno što je Hegel izvršio ovdje – u svojoj spekulativnoj logici – jest to da su odredjeni pojmovi, opći fiksni oblici mišljenja, u svojoj samostalnosti nasuprot prirodi i duhu, nužan rezultat općeg otudjenja čovjekova bića, dakle i čovjekova mišljenja i da ih je Hegel stoga prikazao i sažeo kao momente procesa apstrahiranja, Na primjer, ukinuti bitak je suština, ukinuta suština je pojam, ukinuti pojam… apsolutna ideja. Ali što je apsolutna ideja? Ona opet ukida samu sebe ako neće da prodje opet od početka cjelokupan akt apstrahiranja i da se zadovolji time da bude totalitet apstrakcija ili apstrakcija koja shvaća samu sebe. Ali apstrakcija koja sebe shvaća kao apstrakciju, zna da je ništa; ona mora napustiti sebe, apstrakciju, i tako dolazi do bića, koje je upravo njena suprotnost, do prirode. Cjelokupna logika je, dakle, dokaz da apstraktno mišljenje za sebe nije ništa, da apsolutna ideja za sebe nije ništa, da je tek priroda nešto.

Apsolutna ideja, apstraktna ideja, koja „razmatrana sa stanovišta svog jedinstva sa sobom jest promatranje“ (Hegelova Enciklopedija, 3. izdanje, strana 222 D 244, koja „u apsolutnoj istini same sebe odlučuje da slobodno iz sebe otpusti moment svoje posebnosti ili prvog odredjenja i drugobitka, neposrednu ideju kao svoj odraz, sebe kao prirodu“ (1.c.), cijela ova ideja koja se vlada tako neobično i čudnovato, koja je hegelovcima prouzrokavala silne glavobolje, nije ništa drugo već apstrakcija, tj. apstraktni mislilac, apstrakcija koja se, opamećena iskustvom i objasnivši sebi svoju istinu, odlučuje na to, pod različitim – krivim i takodjer još apstraktnim – uvjetima, da sebe napusti i da svoj drugobitak, ono posebno, odredjeno stavi na mjesto svoga kod-sebe-bitka, nebitka, svoje općenitosti i svoje neodredjenosti, da slobodno iz sebe otpusti prirodu, koju je skrivala u sebi samo kao apstrakciju, kao misaonu stvar, tj. da napusti apstrakciju i da jednom pogleda od sebe oslobodjenu prirodu. Apstraktna ideja, koja neposredno postaje promatranje, nije ništa drugo već apstraktno mišljenje koje sebe napušta i odlucuje se za promatranje. Taj cjelokupan prijelaz logike u filozofiju prirode nije ništa drugo već prijelaz iz apstrahiranja u promatranje, što ga apstraktni mislilac tako teško ostvaruje i što ga je stoga tako neobično opisao. Mistično osjecanje koje filozofa tjera iz apstraktnog mišljenja u promatranje, jest dosada, čežnja za sadržajem.

(Sam sebi otudjen čovjek jest i svom biću, tj. prirodnom i ljudskom biću otudjeni mislilac. Stoga su njegove misli nepokretni duhovi koji prebivaju izvan prirode i čovjeka. Hegel je u svojoj logici zatvorio sve te nepokretne duhove, shvatio svakog od njih najprije kao negaciju, tj. kao ospoljenje čovjekova mišljenja, zatim kao negaciju negacije, tj. kao ukidanje tog ospoljenja, kao zbiljsko ispoljavanje čovjekova mišljenja; no budući da je sama još prožeta otudjenjem, ta negacija negacije je djelomično ponovno uspostavljanje duhova u njihovu otudjenju, a djelomično ostajanje kod posljednjeg akta, odnošenja-na-samu-sebe u otudjenju kao istinskom postojanju tih nepokretnih duhova, a djelomično, pak, ukoliko ta apstrakcija shvaća samu sebe i u sebi samoj osjeća beskrajnu dosadu, javlja se kod Hegela napuštanje apstraktnog mišljenja koje se kreće samo u mišljenju, koje je bez oka, bez zuba, bez uha, bez ičega, kao odluka da se prizna priroda kao biće i da se posveti promatranju.

Ali ni priroda, apstraktno uzeta, za sebe, fiksirana u odvojenosti od čovjeka, nije za čovjeka ništa. Da je apstraktni mislilac koji se odlučio za promatranje promatra apstraktno, razumije se po sebi. Kao što je priroda ležala zatvorena za mislioca u obliku koji je njemu samom skriven i zagonetan, kao apsolutna ideja, kao misaona stvar, tako je on, uistinu, time što ju je otpustio iz sebe, otpustio samo tu apstraktnu prirodu, – ali sada sa značenjem da je ona drugobitak misli, da je ona zbiljska, promatrana, od apstraktnog mišljenja različita priroda – otpustio je samo misaonu stvar prirode. Ili, govoreći ljudskim jezikom, promatrajuci prirodu, apstraktni mislilac saznaje da bića nisu ništa drugo već apstrakcija prirodnih odredjenja. Cijela priroda ponavlja mu, dakle, logicke apstrakcije, samo u osjetilnom, spoljašnjem obliku. – On ponovo analizira nju i te apstrakcije. Njegovo promatranje prirode je, dakle, samo akt potvrdjivanja njegove apstrakcije o promatranju prirode, tok radjanja njegove apstrakcije koji on svjesno ponavlja. Tako je, na primjer, vrijeme istovremeno negativnost koja se odnosi na sebe (str 238, 1.c.). Ukinutom nastajanju kao postojanju odgovara – u prirodnom obliku – ukinuto kretanje kao materija. Svjetlo je – prirodan oblik – refleksija u sebi. Tijelo kao mjesec i komet je prirodan oblik suprotnosti, s jedne strane, po Logici pozitivno koje se osniva na samom sebi, a s druge strane je negativno koje se osniva na samom sebi. Zemlja je prirodan oblik logičke osnove, kao negativno jedinstvo suprotnosti itd.

Priroda kao priroda, tj. ukoliko se ona osjetilno još razlikuje od onog tajnovitog, u njoj skrivenog smisla, priroda odijelena, različita od onih apstrakcija, jest ništa, ništa koje se pokazuje kao ništa, jest besmislena ili ima samo smisao spoljašnjosti koja je ukinuta.

U konačno-teološkom stanovištu nalazi se valjana pretpostavka da priroda ne sadrži u samom sebi apsolutnu svrhu“ (str. 225 D 245).

Njezin cilj je potvrdjivanje apstrakcije.

Priroda se pojavila kao ideja u obliku drugobitka. Budući da je na taj način ideja ono negativno same sebe ili sebi spoljašnja, priroda nije spoljašnja samo relativno spram te ideje, nego spoljašnjost sačinjava odredjenje u kojem ona postoji kao priroda“ (str. 227 D 247).

Spoljašnjost ne treba ovdje shvatiti kao osjetilnost koja se ispoljava i koja je otvorena svjetlu, osjetilnom čovjeku, tu spoljašnjost treba ovdje shvatiti u smislu ospoljenja, pogreške, mane, koja ne treba da postoji. Jer istinito je još uvijek ideja. Priroda je samo oblik njenog drugobitka. A budući da je apstraktno mišljenje suština, to je ono što je njemu spoljašnje, po svojoj suštini samo spoljašnjost. Apstraktni mislilac priznaje istovremeno da je suština prirode osjetilnost, spoljašnjost u suprotnosti prema mišljenju, njen nedostatak, da je ona, ukoliko se razlikuje od apstrakcije, manjkavo biće. biće koje nije manjkavo samo za mene, u mojim očima, nego po sebi, ima nešto izvan sebe, nešto što mu manjka. Znači, njegova suština je nešto drugo nego ono samo. Stoga se priroda mora sama ukinuti za apstraktnog mislioca, jer ju je on već postavio kao biće koje je potencijalno ukinuto.

Za nas duh ima kao svoju pretpostavku prirodu, čija je on istina, a time i apsolutno pravo. U toj istini priroda je išcezla, a duh se pojavio kao ideja koja došla do svog bitka-za-sebe, čiji je pojam i objekt i subjekt. Taj identitet je apsolutna negativnost, jer pojam ima u prirodi svoju potpunu spoljašnju objektivnost, ali je on to svoje ispoljenje ukinuo i u njemu postao identičan sa sobom. On je, dakle, taj identitet samo kao povratak iz prirode“ (str. 392 D 381).

Objavljivanje, koje je kao apstraktna ideja neposredan prijelaz, nastajanje prirode, kao objavljivanje duha koji je slobodan jest postavljanje prirode, kao objavljenje duha koji je slobodan jest postavljanje prirode kao njegova svijeta; postavljanje koje je kao refleksija istovremeno pretpostavljanje svijeta kao samostalne prirode. Objavljenje u pojmu jest stvaranje prirode kao njegova bitka, u kojemu on sebi daje afirmaciju i istinu svoje slobode.““Apsolutno je duh. To je najviša definicija apsoluta“ (str. 393 D 384).

(K. Marks, Ekonomsko – filozofski rukopisi, preuzeto sa http://www.marxists.org/)

ANRI BERGSON – izvod iz dela (Stvaralačka evolucija)


O EVOLUCIJI ŽIVOTA | MEHANIZAM I CELISHODNOST

Postojanje u koje smo najviše uvereni i koje najbolje poznajemo jeste neosporno naše. Jer o svima drugim predmetima mi imamo pojmove koji mogu da se smatraju kao spoljni i površni, ali sebe same opažamo iznutra, duboko. Šta konstatujemo mi tada? Kakav je, u ovom privilegovanom slučaju, tačan smisao reči „postojati“? Podsetimo ovde, u dve reči, na zaključke jednog ranijeg rada.

Ja konstatujem najpre da prelazim iz stanja u stanje. Vruće mi je ili zima mi je, radostan sam ili tužan sam, radim ili ne radim ništa, gledam na ono što me okružuje ili mislim na drugu stvar. Osećaji, osećanja, htenja, predstave, to su promene na koje se deli moje postojanje i koje ga bojadišu neprestano. Neprestano, dakle, ja se menjam. I to je još malo rečeno. Jer menjanje je mnogo korenitije nego što bi se na prvi mah moglo verovati.

Ja govorim stvarno o svakom svom stanju kao da ono sačinjava jednu celinu. Ja kažem zaista da se menjam, ali izgleda mi da menjanje počiva u | prelazu iz jednog stanja u sledeće stanje: za svako stanje, uzeto zasebno, ja verujem da ostaje ono što jest za celo vreme dok se proizvodi. Međutim, jedan lak napor pažnje otkrio bi mi da nema osećanja, nema predstave, nema htenja koje se ne menja u svakom trenutku; kad bi jedno duševno stanje prestalo da se menja, njegovo trajanje prestalo bi da teče. Uzmimo najstabilnije od unutarnjih stanja, vidni opažaj jednog spoljnog nepomičnog predmeta. Uzalud predmet ostaje isti, uzalud ga gledam sa iste strane, pod istim uglom, u isti dan: vizija koju imam ne razlikuje se manje od one koju sam imao, pa makar to bilo samo zato što je starija za trenutak. Moje pamćenje je tu, koje gura nešto od ove prošlosti u ovu sadašnjost. Moje duševno stanje, idući napred po putu vremena, nadima se neprestano od trajanja koje ono skuplja; ono pravi, takoreći, grudvu snega samo sobom. A kako li je tek sa stanjima duboko unutarnjim, osećajirna,osećanjima, željama, itd., koja ne odgovaraju, kao prosti vidan opažaj, jednom spoljnom nepromenljivom predmetu? Ali, podesno je ne obraćati pažnju na ovu neprekidnu promenu i primećivati je samo kad postane dosta velika da bi mogla proizvesti jedan nov stav tela, jedan nov pravac pažnje. U ovom baš momentu mi nalazimo da smo promenili stanje. U stvari, mi ga menjamo neprestano i samo stanje je već promena.

To će reći da nema bitne razlike između prelaženja iz jednog stanja u drugo i ostajanja u istom stanju. Ako je stanje koje „ostaje isto“ promenljivije nego što se veruje, onda, obrnuto, prelaz iz jednog stanja u drugo liči više nego što se zamišlja na isto stanje koje se produžuje. Prelaz je ovde kontinuiran. Ali, baš zato što zatvaramo oči pred neprestanim menjanjem svakog psihološkog stanja, mi smo prinuđeni, kad promena postane tako ogromna da se nameće našoj pažnji, da govorimo kao da se jedno novo stanje stavilo pored prethodnog. O ovome mi mislimo da i ono ostaje nepromenljivo, i tako dalje u beskonačnost. Prividna diskontinu-iranost psihološkog života dolazi, dakle, od toga što se naša pažnja uč¬vršćuje na njemu jednim nizom isprekidanih aktova: gde imamo samo blag nagib, mi mislimo da opažamo – sledujući ispresecanu liniju svojih aktova pažnje – basamake od stepeništa. Zaista, naš psihološki život pun je nepredviđenog. Hiljade događaja izbijaju, koji izgleda da prekidaju vezu sa onim što im prethodi, da se ne vezuju za ono što im sleduje. Ali isprekidanost njihova pojavljivanja izdvaja se iz kontinuiranosti jedne pozadine gde se oni ocrtavaju i kojoj duguju i same razmake koji ih rastavljaju: to su udarci talambasa koji izbijaju ovde onde u simfoniji. Naša pažnja zadržava se na njima, jer je još interesuju, ali svaki od njih je nošen fluidnom masom našeg psihološkog zbivanja. Svaki od njih je samo tačka najbolje osvetljena jedne kretajuće zone koja obuhvata sve što osećamo, mislimo, hoćemo, sve što smo najzad u jednom datom trenut-ku.Ova celokupna zona sačinjava, u stvari, naše stanje. O stanjima tako definisanim može se, dakle, reći da nisu odvojeni elementi. Oni se produžuju jedni u druge u jedno oticanje bez kraja.

Ali, kako ih je naša pažnja izdvojila i rastavila veštački, ona je obavezna zatim da ih ponovo sjedini jednom veštačkom vezom. Ona zamišlja tako jedno bezoblično ja, ravnodušno, nepomično, po kome bi defilovala ili se nizala psihološka stanja koja je ona uzdigla u red nezavisnih bića. Gde ima jedan tok bežećih nijansi koje se dostižu zahvatajući jedna drugu, ona opaža odvojene i, takoreći, čvrste boje, koje se stavljaju jedna pored druge kao raznoliki biseri neke ogrlice; tada ona mora da pretpostavi jedan konac, ne manje čvrst, koji bi držao bisere zajedno. Ali, ako ovu bezbojnu podlogu neprestano bojadiše ono što je pokriva, tada ona za nas, u svojoj neodređenosti, kao da ne postoji. Dakle, mi opažamo samo ono što je obojeno, to jest psihološka stanja. Zapravo, ova „podloga“ nije stvarnost; to je za našu svest jedan prost znak namenjen da je podseća neprestano na veštački karakter radnje kojom pažnja stavlja jedno stanje pored drugog, tamo gde se odigrava kontinuiranost. Kad bi se naša egzistencija sastojala od odvojenih stanja od kojih bi jedno ravnodušno ja imalo da pravi sintezu, tada za nas ne bi bilo trajanja. Jer jedno ja koje se ne menja ne traje, a pogotovo ne traje jedno psihološko stanje koje ostaje istovetno sa samim sobom sve dok nije zamenjeno sa sledećim stanjem. Uzalud će se, prema tome, nizati ova stanja jedno do drugog, na jednom ja koje ih održava; nikad ova čvrsta stanja, nanizana na ono što je čvrsto, neće dati trajanje koje teče. U stvari, tako se dobija jedna veštačka imitacija unutarnjeg života, jedan statički ekvivalent bolje podesan za zahteve logike i jezika, baš zato što se odatle uklanja stvarno vreme. Ali, što se tiče psihološkog života, takvog kakav se odigrava pod simbolima koji ga pokrivaju, opaža se bez po muke da je vreme njegova sušta građa.

Nema, uostalom, građe otpornije i supstancijalnije. Jer naše trajanje nije jedan trenutak koji zamenjuje drugi trenutak: tada bi bila uvek samo sadašnjost; nikad produženja prošlog u sadašnjem, nikad evolucije, nikad konkretnog trajanja. Trajanje je jedan neprekidan progres prošlosti koja nagriza budućnost i koja se nadima idući napred. Pošto prošlost raste bez prestanka, ona se samim tim beskonačno čuva. Pamćenje, kao što smo to pokušali da pokažemo, nije sposobnost da sređuje uspomene u neku fijoku ili da ih beleži u neki registar. Nema tu registra, nema tu fijoke, nema tu čak, tačno rečeno, ni sposobnosti, jer sposobnost radi na mahove, kad hoće ili kad može, dok se gomilanje prošlog na prošlo produžuje bez prekida. U stvari, prošlost se održava sama sobom, automatski. Celoku-pna, bez sumnje, ona nas prati u svakom trenutku: sve što smo osećali, mislili, hteli od našeg najranijeg detinjstva jeste tu, nagnuto na sadašnjost koja će se tu pridružiti, gurajući vrata svesti koja bi htela da ga ostavi napolju. Moždani mehanizam je baš zato napravljen da potiskuje gotovo sve u nesvesno i da pusti u svest samo ono što je sposobno da osvetli sadašnju situaciju, da pomogne akciju koja se priprema, da d£ najzad jedan koristan rad. U najbolju ruku uspevaju luksuzne uspomene da se prokrijumčare kroz odškrinuta vrata. Ti vesnici nesvesnoga izveštavaju nas o onom što, ne znajući ni sami, vučemo pozadi nas. Ali, baš i onda kad ne bismo imali o tom jednu razgovetnu ideju, mi bismo osećali nejasno da nam je naša prošlost prisutna. Šta smo mi, stvarno, šta je naš karakter, ako ne sažetost istorije koju smo živeli od svoga rođenja, pa i pre svoga rođenja, pošto mi donosimo sobom dispozicije od pre rođenja? Bez sumnje, mi mislimo samo jednim malim delom svoje prošlosti; ali, mi želimo, hoćemo, radimo ćelom svojom prošlošću, obuhvatajući tu svoju urođenu krivinu duše. Naša prošlost ispoljava se, dakle, u celini svojim guranjem i u obliku tendencije, mada samo jedan mali deo od nje postaje predstava.

Iz ovog nadživljenja prošlosti sleduje nemogućnost za svest da pređe jedno isto stanje dva puta. Uzalud su okolnosti iste, one ne dejstvuju više na istu osobu, pošto je hvataju u jednom novom momentu njene istorije. Naša ličnost, koja se gradi u svakom trenutku nagomilanim iskustvom, menja se bez prestanka. Menjajući se, ona sprečava jedno stanje da se nikad ne ponovi u dubini, pa makar da je istovetno sa samim sobom u površini. Zato je naše trajanje nepovratno. Nijedan delić od njega ne bismo mogli ponovo živeti, jer bi trebalo početi brisanjem uspomene svega onoga što mu je sledovalo. Mogli bismo, strogo uzevši, izbrisati uspomenu iz svoje inteligencije, ali ne iz svoje volje.
Tako naša ličnost raste, uvećava se, sazreva bez prestanka. Svaki od njenih momenata jeste nešto novo što se dodaje onom što je bilo ranije.

I više nego ovo: nije samo nešto novo, već nešto nepredvidljivo. Bez sumnje, moje sadašnje stanje objašnjava se onim što je bilo u meni i onim što je dejstvovalo na mene maločas. Kad bih ga analizirao, ja tu ne bih našao drugih elemenata. Jedna inteligencija, čak i nadljudska, ne bi mogla da predvidi prosti, nedeljivi oblik, koji daje ovim sasvim apstraktnim elementima njihovu konkretnu organizaciju. Jer predvideti znači projektovati u budućnost ono što se opazilo u prošlosti, ili predstaviti već opažene elemente u nekom budućem novom skupu, u nekom drugom redu. Ali, ono što nikad nije bilo opaženo, i što je u isto vreme prosto, jeste nužno nepredvidljivo. Dakle, takav je slučaj svakog našeg stanja, posmatranog kao momenat jedne istorije koja se odigrava: ono je prosto, ono nije moglo već biti opaženo, pošto koncenirišc u sebi sve opaženo i, pored toga, ono što sadašnjost tu dodaje. To je jedan originalan momenat jedne ne manje originalne istorije.

Dovršen portret objašnjava se fizionomijom modela, prirodom ume-trnka, bojama razmućenim na daščici; ali, čak i sa znanjem ovog što ga objašnjava, niko, pa ni urneimk, ne bi mogao da predvidi tačno ono što bi bio portret, jer predvideti ga bilo bi stvoriti ga pre nego što je stvoren, pretpostavka apsurdna koja se sama ruši. Isto tako je sa momentima našeg života čiji smo mi tvorci. Svaki od njih je neka vrsta stvaranja. I kao što se talenat slikara stvara ili gubi, u svakom slučaj u menja, pod samim uticajem dela koja proizvodi, tako svako naše stanje, u isto vreme kad izlazi iz nas, menja nas, jer je ono novi oblik koji mi sebi dajemo. S pravom se. dakle, kaže da ono što činimo zavisi od onoga što smo, ali treba dodati da smo mi, u izvesnoj meri, ono što činimo, i da mi sami sebe stvaramo neprekidno. Ovo stvaranje sebe samim sobom jeste, uostalom, utoliko potpunije ukoliko se više razmišlja o onom što se radi. Jer razum ovde ne postupa kao u geometriji, gde su premise date bezlične jedanput zauvek, i gde se bezličan zaključak nameće.Ovde, naprotiv, isti razlozi mogu da nalažu različitim osobama, ili istoj osobi u različitim momentima, aktove potpuno različite, mada jednako razumne. U stvari, to nisu sasvim isti razlozi, jer nisu od iste osobe ni od istog momenta. Zato se njima ne može operisati in abstracto, spolja, kao u geometriji, niti rešavati za drugog probleme koje mu život postavlja. Na svakom je da ih reši sam, iznutra, za svoj račun. Ali, mi nećemo da ulazimo dublje u ovo pitanje. Mi tražimo samo tačan smisao koji naša svest daje reči „postojati“, i mi nalazimo da, za svesno biče, postojati znači meniati se, menjati se sazrevati, a sazrevati stvarati samog sebe u beskonačno. Da li bi isto moglo da se kaže o postojanju uopšte?

Svaki materijalni predmet, ma kakav bio uostalom, predstavlja obe-ležja suprotna onima koja smo pobrojali, Bilo da on ostaje ono što jeste, ili da se menja pod uticajem neke spoljne sile, mi predstavljamo ovu promenu kao pomeranje delova koji se ne menjaju. Ako bi se ovi delovi menjali, mi bismo i njih delili. I tako bismo došli do molekula od kojih su ovi delovi napravljeni, do atoma koji sačinjavaju molekule, do telašca koja rađaju atome, do „imponderabiinog“ u kome bi se obrazovala telešca jednim prostim kovitlanjem. Mi bismo najzad išli sa deljenjem ili analizom toliko daleko koliko bi trebalo. Ali, uvek bismo se zaustavili pred nepomičnim.

Idemo dalje. Mi kažemo da se složen predmet menja pomeranjem svojih delova. Ali, kad jedan deo ostavi svoj položaj, ništa ga ne sprečava da ga ponovo zauzme. Jedna grupa elemenata koja je prošla kroz jedno stanje može, dakle, uvek da se povrati u to stanje, ako ne sama od sebe, a ono bar dejstvom nekog spoljnog uzroka koji vraća sve na svoje mesto. A to znači da će se jedno stanje grupe moći da ponavlja toliko često koliko se hoće i da prema tome grupa ne stari. Ona nema istorije.
Na taj način, ništa se ne stvara, niti oblik niti materija. Ono što će grupa biti to je već dato u onom što jeste, samo pod pretpostavkom da to što ona jeste obuhvata sve tačke sveta s kojima je on u odnosu. Jedna nadljudska inteligencija izračunala bi, za ma koji momenat vremena, položaj ma koje tačke sistema u prostoru. I kako, u obliku celoga, nema ništa drugo nego raspored delova, budući oblici sistema su teorijski vidljivi u svome sadašnjem obliku.

Sve naše verovanje u objekte, sve naše radnje na sistemima koje nauka izdvaja, počivaju stvarno na ideji da vreme ne zadire u njih. Mi smo dodirnuli ovo pitanje u jednom ranijem radu. Vratićemo se još na nj u toku ove studije. Za trenutak zadovoljimo se samo da primetimo da se apstraktno vreme t koje nauka pridaje jednom materijalnom objektu ili jednom izdvojenom sistemu, sastoji samo od jednog određenog broja istovremenosti ili, opštije rečeno, podudarnosti’, i da ovaj broj ostaje isti, ma kakva da je priroda intervala koji rastavljaju podudarnosti jedne od drugih. O ovim intervalima nikad nije reč kad se govori o mrtvoj prirodi; ili, ako se o njima i govori, to je samo zato da bi se tu uračunale nove podudarnosti, između kojih još može da se zbiva sve što se hoće. Zdrav razum, koji se bavi samo izdvojenim objektima – poput nauke koja ispituje samo izdvojene sisteme – stavlja se na krajnju tačku a ne duž samih intervala. Zato bi se moglo pretpostaviti da je tok vremena uzeo besko¬načnu brzinu, da je prošlost, sadašnjost i budućnost materijalnih objekata ili odvojenih sistema raširena odjedanput u prostor: ništa tu ne bi imalo da se menja, ni u formulama naučnika ni u jeziku zdrava razuma. Broj t značio bi uvek istu stvar. On bi brojio još uvek isti broj podudaranja između stanja objekata ili stanja sistema i tačaka potpuno opisane linije koja bi sad bila „tok vremena“.

Međutim, uzastopnost je jedna činjenica neosporna, čak i u materijalnom svetu. Naša razmišljanja o odvojenim sistemima uzalud obuhvataju u sebi da bi se istorija prošla, sadašnja i buduća svakog od njih mogla odjedanput da raširi kao lepeza; uzalud, jer se ova istorija odigrava postepeno, kao da poseduje jedno trajanje slično našem. Ako hoću da spravim čašu zašećerene vode, ma šta da činim, ja moram čekati da se šećer rastopi. Ova mala činjenica puna je pouka. Jer, vreme što imam da čekam nije više ono matematičko vreme koje bi se i tako primenjivalo duž cele istorije materijalnog sveta, baš kad bi i bila odjedanput raširena u prostor.

Ono se poklapa sa mojim nestrpljenjem, to jest sa izvesnim delom moga trajanja, koje se ne isteže niti skuplja po volji. Ono nije više mišljeno, ono je življeno; ono nije više relacija, ono je apsolutno. Šta to znači, ako ne to da su čaša vode, šećer i proces rastvaranja šećera u vodi, bez sumnje, apstrakcije, i da celina, iz koje su ih moja čula i moj razum isekli, napreduje može biti poput neke svesti?
Zaista, operacija kojom nauka izdvaja i zatvara jedan sistem nije oprecija sasvim veštačka. Da ona nije imala objektivan osnov, bilo bi neobjašnjivo da se na nju upućivalo u izvesnim slučajevima, a u drugim da je smatrana za nemoguću. Mi ćemo videti da materija ima tendenciju da obrazuje izdvojljive sisteme koji mogu da se obraduju geometrijski. Mi ćemo je, štaviše, da definišemo ovom tendencijom. Adi, to je samo tendencija. Materija ne ide do kraja i izdvajanje nikad nije potpuno. Kad nauka ide do kraja i izdvaja poptuno, to je samo radi podesnosti ispitivanja. Ona podrazumeva da sistem, zvani izdvojeni, ostaje podložan izvesnim spoljnim uticajima. Ove uticaje ona ostavlja jednostavno po strani, bilo zato što ih nalazi kao dosta slabe da bi ih mogla zanemariti, bilo zato što sebi zadržava pravo da o njima povede računa docnije. Nije manje tačno da ovi uticaji predstavljaju toliko konaca koji vezuju sistem za neki drugi veći, ovaj za treći koji obuhvata oba, itd., sve dok se ne dođe do sistema objektivno najizdvojenijeg i najnezavisnijeg od svih, sunčanog sistema u njegovoj celini. Ali, čak i ovde izdvojenost nije apsolutna. Naše sunce zrači toplotom i svetlošću i preko najudaljenije planete. A, s druge pak strane, ono se kreće, u određenom pravcu, povlačeći za sobom planete i njihove satelite. Konac koji ga vezuje sa ostalom vasionom jeste, bez sumnje, vrlo tanak. Međutim, baš duž ovog konca prenosi se, do najmanje čestice sveta u kome živimo, trajanje imanentno celoj vasioni.

Svet traje. Ukoliko budemo dublje ispitivali prirodu vremena utoliko ćemo bolje razumeti da trajanje znači invenciju, stvaranje oblika, neprekidno izrađivanje apsolutno novoga. Sistemi koje je nauka ograničila traju samo zato što su nerazrešivo vezani za ostatak sveta. Tačno je da u samom svetu treba razlikovati, kao što ćemo to dalje videti, dva suprotna kretanja, „silaženje“ i „penjanje“. Prvo samo odmotava jedan zamotuljak potpuno pripremljen. Ono bi se, u principu, moglo da odmota gotovo trenutno, kao neka opruga kad se opruzi. Ali drugo, koje odgovara jednom unutarnjem radu sazrevanja ili stvaranja, u suštini traje, i nameće svoj ritam prvom, koje je od njega nerazdvojivo.

Ništa ne sprečava, dakle, da se sistemima koje nauka izdvaja prida jedno trajanje i, time, jedan oblik postojanja sličan našem, samo ako se ponovo postave u Cei inu. I treba ih tu ponovo postaviti. A toliko bi se reklo, a fortiori, o objektima koje izdvaja naše opažanje. Razgovetne granične linije koje mi pridajemo jednom objektu i koje mu daju njegovu individualnost samo su nacrt izvesne vrste uticaja koje bismo mogli da izvršimo na izvesnoj tačci prostora: to je plan naših eventualnih akcija, poslat, kao ogledalom, našim očima, kad opažamo površine i ivice stvari. Uništite ovu akciju i prema tome velike puteve koje ona sebi opažanjem imapred krči, u spletu stvarnoga, individualnost teia ponovo će sc izgubiti u opštoj interakciji koja je bez sumnje prava stvarnost.

Do sada smo posmatrali materijalne objekte uzete po slučaju. Nema li privilegovanih objekata? Rekli smo da su mrtva tela skrojena u gradivu prirode opažanjem čije makaze sleduju, na neki način, linije po kojima bi išla akcija. Ali, telo koje će izvršiti tu akciju, telo koje, pre nego što izvrši stvarne akcije, projektuje već na materiju nacrt svojih virtuelnih akcija, telo koje ima samo da naperi svoje čulne organe na tok stvarnosti da bi ga kristalisalo u određene oblike i stvorilo tako druga tela,živo telo, najzad, je li ono telo kao druga tela?
Bez sumnje, ono se takode sastoji od jednog dela prostornosti vezane za ostali deo prostornosti, zajedničkog Celini, potčinjenog istim fizičkim i hemijskim zakonima koji upravljaju ma kojim delom materije. Ali, dok deljenje materije u izdvojena tela stoji u vezi sa našim opažanjem, dok obrazovanje zatvorenih sistema od materijalnih tačaka zavisi od naše nauke, živo telo izdvojila je i zatvorila sama priroda. Ono se sastoji od heterogenih delova koji se dopunjuju međusobno. Ono vrši različite funkcije koje obuhvataju jedna drugu. To je individua, i ni o jednom drugom objektu, pa čak ni o kristalu, ne može toliko da se rekne, pošto kristal nema ni heterogenost delova, ni raznolikost funkcija. Bez sumnje, teško je odrediti, čak u organskom svetu, ono što individua jest i ono što ona nije. Teškoća je već velika u životinjskom carstvu; ona postaje nesavladljiva kad je reč o biljkama. Ova teškoća stoji u vezi sa dubokim uzrocima o kojima ćemo mi dalje podrobno govoriti. Videće se da individualnost obuhvata jednu beskonačnost stepeni i da nigde, pa čak ni kod čoveka, nije poptuno ostvarena. Ali, to nije razlog da se u njoj ne vidi jedna karakteristična osobina života. Biolog koji postupa kao geometar trijum-fuje ovde suviše lako nad našom nemoći da damo individualnosti jednu preciznu i opštu definiciju. Savršena definicija primenjuje se samo na gotovu stvarnost: ali, životne osobine nisu nikada potpuno ostvarene, nego su uvek na putu ostvarenja. One su manje stanja nego tendecije. A jedna tendencija postiže ono što smera, samo ako nije ometana nijednom drugom tendencijom: kako bi ovaj slučaj izgledao u oblasti života, gde uvek postoji recipročno uplitanje oprečnih tendencija? Naročito, u slučaju individualnosti, može se reći da, ako je tendencija za individualisanjem svuda prisutna u organskom svetu, ona je svuda suzbijana tendencijom za rasplođavanjem. Da bi individualnost bila savršena, treba da nijedan odvojeni deo organizma ne može da živi zasebno. Ali, rasplođavanje bi bilo tada nemoguće. Šta je ono, u stvari, ako ne ponovno obrazovanje novog organizma sa izdvojenim delom starog? Individualnost skriva, dakle, svog neprijatelja u svojoj kući. Sama potreba koju ona oseća da se ovekoveči u vremenu osuđuje je da nikad ne bude potpuna u prostoru. Na biologu je da vodi računa, u svakom pojedinom slučaju, o obema tendencijama. Uzalud se od njega traži definicija individualnosti, koja bi se formulisala jedanput zauvek i zatim primenjivala automatski.

Ali, suviše često se razmišlja o stvarima života kao modalitetima neorganske materije. Nigde zbrka pojmova nije tako vidljiva kao u diskusijama o individualnosti. Pokazuju nam otsečke jedne Gliste od kojih svaki ponovo rađa svoju glavu i svaki ponovo živi kao nezavisna jedinka, Vodenu zmiju od čijih komada postaje isto toliko novih vodenih zmija, jaje Morskog ježa čiji delovi razvijaju potpune embrione. Gde je, dakle, bila individualnost jaja Vodene zmije ili Crva? -Ali, iz toga što ima sad više individualnosti ne sieduje da nije bila maločas jedna individualnost. Ja priznajem, pošto sam video da je više fijoka od nekog nameštaja palo, da nemam više prava reći da je nameštaj bio ceo od jednog komada. Ali, to je zato što u sadašnjosti ovog nameštaja ne može više biti nego što je bilo u njegovoj prošlosti, i pošto je sad sastavljen od više heterogenih komada, on je tako bio i napravljen. Uopšte, anorganska tela, a to su ona koja su nam potrebna radi delanja i na kojima smo mi izradili svoj način mišljenja, upravljana su ovim prostim zakonom: „sadašnjost ne sadržava ništa više od prošlosti, i ono što se nalazi u posledici bilo je već u uzroku“. Ali, pretpostavimo da se organsko telo karakteriše crtom rastenja i ne¬prestanog menjanja, kao što to svedoči, uostalom, najpovršnije posmatra-nje, ništa ne bi bilo čudnovato da je ono najpre bilo jedno a zatim više. Množenje jednoćeličnih organizama sastoji se baš u tom. Živo biće deli se tu u dve polovine od kojih je svaka potpuna jedinka. Istina, kod složenijih životinja priroda lokalizuje u ćelijama zvanim seksualnim, gotovo nezavisnim, moć da proizvedu ponovo celinu. Ali, nešto od ove moći može da ostane rastureno u ostalom ćelu organizma, kao što to dokazuju činjenice obnavljanja, i misli se da u izvesnim naročitim sluča¬jevima sposobnost postoji u celini u latentnom stanju i da se ispoljava prvom prilikom. Stvarno, da bih imao pravo da govorim o individualnosti, nije nužno da se organizam ne može razdeliti na delove sposobne za život. Dovoljno je da je ovaj organizam imao izvesnu sistematizaciju delova pre deljenja i da ista sistematizacija teži da se ponovo proizvede u delovima već odvojenim. I to je upravo ono što mi posmatramo u organskom svetu. Zaključimo, dakle, da individualnost nije nikad savršena, daje često teško, katkad nemoguće, reći šta jeste a šta nije individua, ali da život ne ispoljava manje traženje individualnosti težeći da konstituiše sisteme prirodno izdvojene, prirodno zatvorene.

Time se živo biće razlikuje od svega onoga što naše opažanje ili naša nauka izdvaja i zatvara veslački. Ne bismo, dakle, imali prava da ga upoređujemo sa objektom. Ako bismo hteli da tražimo u neorganskom svetu izraz poređenja za nj, morali bismo mnogo pre da ga izjednačimo sa celinom materijalnog sveta nego s jednim određenim materijalnim objektom.. Istina, poređenje ne bi služilo bogzna čemu, jer živo biće je biće koje može da se posmatra, dok je celina vasione konstruisana i rekonstruisana mišlju. Ali, ne be li bar njim naša pažnja bila dovedena na bitno obeležje organizacije. Kao svet u svojoj celini, kao svako biće posebno, organizam koji živi jeste stvar koja traje. Njegova prošlost produžuje se celokupna u njegovoj sadašnjosti; tu ostaje stvarna i delatna. Kako bi se razumelo inače da je ono prešlo dobro određene faze, da je mcnjalo doba starosti, najzad, da je imalo istoriju? Kad posmatram svoje telo posebno, ja nalazim da ono, poput moje svesti, sazreva malo-pomalo od mladosti do starosti; ono stari, kao i ja. šta više, zrelost i starost su samo atributi moga tela; kad dajem isto ime odgovarajućim promenama svoje svesne ličnosti, to je samo metafora. Ako se sad prenesem sa gornjeg na donji deo lestvice živih bića, ako pređem od najviše diferenciranog ka najmanje diferenciranom, od mnogoćeličnog organizma čoveka ka jednoćeličnom organizmu Infu-zorije, ja ću ponovo naći isti proces starenja. Infuzorija se iscrpljuje posle izvesnog broja deljenja, i ako se može, menjanjem sredine,da se odocni s momentom kad je podmlađivanje spajanjem nužno, on ne može da se zadrži neograničeno. Istina, između ova dva krajnja slučaja, gde je organizam potpuno individualiziran, nalazi se mnoštvo drugih gde je individualnost manje istaknuta i gde se ne bi moglo tačno reći šta stari, iako starenje bez sumnje negde postoji. Još jedanput, ne postoji opšti biološki zakon koji bi se primenio takav kakav je, automatski, na ma koje živo biće. Postoje samo pravci u kojima život baca vrste uopšte. Svaka pojedinačna vrsta, samim aktom kojim se stvara, potvrđuje svoju nezavisnost, sleduje svoj kapric, odstupa više manje od linije, katkad čak penje se uzbrdicom i izgleda da je okrenula leđa prvobitnom pravcu. Bez po muke pokazaće nam se da drvo ne stari, pošto su njegove vršne grane tako mlade, tako sposobne da uvek, izdancima, proizvedu nove grane. Ali, i u takvom organizmu – koji je uostalom više društvo nego jedinka – nešto stari, pa ma to bilo samo lišće ili unutrašnjost stabla. I svaka ćelija, posmatrana zasebno, razvija se na određen način. Svuda gde nešto živi ima otvoren negde neki registar gde se beleži vreme.

To je, reći će se, samo metafora. I, zaista, u suštini je mehanizma da smatra za metaforičan svaki izraz koji pridaje vremenu efikasnu akciju i pravu stvarnost. Neposredno posmatranje uzalud nam pokazuje da je prava suština naše svesne egzistencije pamćenje, to jest produženje prošlog u sadašnjem, ili najzad delatno i nepovratno trajanje. Uzalud nam razmišljanje dokazuje da ukoliko više odstranjujemo objekte i sisteme koje zdrav razum i nauka isecaju i odvajaju utoliko više imamo posla sa stvarnošću koja se menja u celini u svojim unutarnjim dispozicijama, kao da neko pamćenje koje nagomilava prošlost čini tu nemogućim vraćanje unazad. Mehanistički instinkt duha jači je od razmišljanja, jači od neposrednog posmatranja. Metafizičar koga nosimo nesvesno u sebi, i čije se prisustvo objašnjava, kao što će se to videti dalje, samim mestom koje čovek zauzima među ostalim živim bićima, ima svoje zahteve utvrđene, svoja objašnjenja gotova, svoje teze nesvodljive: sve se svode na odricanje konkretnog trajanja. Treba da se menja nje svede na raspored ili pomera-nje delova, nepovratnost vremena na iluziju koja dolazi od našeg neznanja, nemogućnost povratka unazad na nemoć čoveka da ponovo stavi stvari na svoje mesto. Stoga starenje može biti samo progresivno sticanje ili postepeno gubljenje izvesnih supstanca, ili obadvoje u isti mah. Vreme ima tačno toliko stvarnosti za jedno živo biće koliko za jedan sat peščanik, kod koga se gornji rezervoar prazni dok se donji puni, i kod koga se -okretom aparata – stvari mogu ponovo da stave na svoje mesto.
Istina, ne postoji saglasnost o onom što se dobija, kao ni o onom što se gubi između dana rađanja i dana smrti. Pridavalo se važnosti neprekidnom rastenju obima protoplazme, od rođenja ćelije do njene smrti.Verovatnija i dublja je teorija koja smanjivanje dovodi u vezu s količinom hranljive supstance obuhvaćene u „unutarnjoj sredini“, gde se organizam obnavlja, a uvećavanje sa zaostalim neizbačenim supstancama koje, nagomilavajući se u telu, „skorevaju“ ga. Treba li uprkos svemu tome, s jednim eminentnim mikrobiologom, oglasiti kao nedovoljno svako objašnjenje koje ne vodi računa o fagocitozi? Mi nismo pozvani da resimo to pitanje. Ali, činjenica da se dve teorije slažu u tome što tvrde stalno nagomilavanje ili stalno gubljenje izvesne vrste materije, baš i onda kad, u određenju onoga što se dobija i onoga što se gubi, nemaju bogzna šta zajedničkog, pokazuje dosta da je okvir objašnjenja dat a priori. Mi ćemo to videti sve bolje ukoliko budemo napredovali u svojoj studiji: nije lako, kad se misli na vreme, da se izbegne slika sata peščanika.

Uzrok starenja mora biti dublji. Mi smatramo da postoji neprekidna kontinuiranost između razvitka embriona i razvitka potpuna organizma. Impulsija na osnovu koje živo biće raste, razvija se i stari, jest ista ona na osnovu koje je prešlo embrionalni život. Razviće embriona je večito menjanje oblika. Onaj ko bi hteo da beleži sve postepene vidove njegova razvića izgubio bi se u beskonačnom, kao što se to dešava kad čovek ima posla s kontinuiranošću. Život je produženje ovog embrionalnog razvića. Za to je dokaz to što je često nemoguće reći da li se ima posla s nekim organizmom koji stari ili s embrionom koji produžuje razviće: takav je slučaj larvi kod Insekata i Ljuskara, na primer. S druge strane, u jednom organizmu kao što je naš, krize kao što su pubertet ili kritično doba, koje povlače potpun preobražaj jedinke, sasvim su uporedljive sa promenama koje se odigravaju u toku larvinog i embrionarnog života; svuda one čine sastavni deo našeg starenja. Ako se one proizvode u jedno određeno doba, u jedno vreme koje može da bude dosta kratko, niko neće tvrditi da one nastaju tada ex abrupto, spolja, prosto zato što se dostiglo izvesno doba, kao što poziv pod zastavu dolazi onom ko navrši 20 godina. Očevidno je da se promena kao što je pubertet priprema u svakom trenutku još od rođenja, pa i pre rođenja, i da se starenje živog bića do ove krize sastoji, bar delimično, u ovom postupnom pripremanju. Kratko, ono što je zapravo životno u starenju, to je ona neosetna, beskonačno deljena, neprekidnost u menjanju oblika. Pojave organskog razaranja prate ga, uostalom, bez svake sumnje. Za ove če se prikačiti jedno mehanističko objašnjenje starenja. Ono če beležiti činjenice skleroze, postepeno nagomilavanje zaostalih supstanca, rastenje hipertrofije čelične protoplazme. Ali, pod ovim vidljivim posledicama krije se jedan unutarnji uzrok. Razviče živog bića, kao i embriona, obuhvata sobom jedno neprekidno beleženje traja¬nja, jednu postojanost prošlog u sadašnjem, i prema tome jednu bar iluziju organskog pamćenja.
Sadašnje stanje jednog neorganskog tela zavisi isključivo od onog što se zbilo u prethodnom trenutku. Položaj materijalnih tačaka jednog konačnog i naukom izdvojenog sistema određen je položajem ovih istih tačaka u neposredno ranijem momentu. Drugim recima, zakoni koji upravljaju neorganskom prirodom mogu se izraziti, u principu, diferencijalnim jednačinama, u kojima bi vreme – u smislu u kome matematičar uzima ovu reč – igralo ulogu nezavisno promenljive. Da li je tako sa zakonima života? Stanje živog tela nalazi li svoje potpuno objašnjenje u neposredno ranijem stanju? Da, ako se pristaje, a priori, da se izjednači živo telo s ostalim telima prirode, i da se ono, za ljubav gledišta, poistoveti s veštačkim sistemima na kojima rade hemičar, fizičar i astronom. Ali, u astronomiji, u fizici i u herniji, taj stav ima jedan dobro određen smisao: on znači da su izvesni vidovi sadašnjosti, koji su važni za nauku, izračunljivi u funkciji neposredne prošlosti. Ničega sličnog u oblasti života. Ovde račun zahvata, najviše, izvesne pojave organskog razaranja. O organskom stvaranju, naprotiv, o razvojnim pojavama koje zapravo sačinjavaju život, mi ne naziremo čak kako bismo mogli da ih potčinimo nekom matematičkom postupku. Reći će se da ova nemoć dolazi od našeg neznanja. Ali, ona može isto tako značiti da sadašnji momenat jednog živog tela ne nalazi svoj razlog postojanja u momentu neposredno ranijem, da treba tu priključiti ceiu prošlost organizma, njegovo nasleđe, najzad celu jednu vrlo dugu istoriju. U stvari, druga od ove dve hipoteze izražava današnje stanje bioloških nauka, i čak i njihov pravac, što se tiče ideje da bi neki nadljudski matematičar mogao potčiniti živo biće istom matematičkom postupku kao naš sunčani sistem, ona je izišla malo-pomalo iz izvesne metafizike koja je dobila precizniji oblik otkad je Galilej objavio svoja fizička otkrića, ali koja je – to ćemo pokazati – bila oduvek prirodna metafizika ljudskog duha. Njena prividna jasnoća, naša nestrpljiva želja da je nađemo kao istinitu, gotovost s kojom je toliko odličnih duhova prihvata u bez dokaza, najzad sve čari kojima ona zavodi našu misao, sve bi nas to moralo da učini predostrožnim prema njoj. Draž koju ona ima za nas dovoljno dokazuje da ona daje zadovoljenje nekoj urođenoj sklonosti. Ali, kao što će se videti dalje, intelektualne tendencije, danas urođene, koje je život morao da stvori u toku evolucije, stvorene su za sve drugo nego da nam dadu objašnjenje života.

O prepreku ove tendencije čovek udara čim pokuša da pravi razliku između jednog veštačkog i jednog prirodnog sistema, između mrtvog i živog. Ona čini da se oseća jednaka teškoća kad se misli da organsko traje a neorgansko da ne traje, Šta, reći će se, zar vi ne upličete tu vreme, i ne stavljate sistem u trajanje, kad tvrdite da stanje jednog veštačkog sistema zavisi isključivo od njegova stanja u prethodnom momentu? I s druge strane, ovo vreme koje, po vama, čini celinu sa sadašnjim momentom i živog bića, ne sažima li ga organsko pamćenje celokupnog u momentu neposredno ranijem, koji tada postaje jedini uzrok sadašnjeg stanja? Govoriti tako znači ne poznavati glavnu razliku koja rastavlja konkretno vreme, duž koga se razvija jedan konkretni sistem, od apstraktnog vremena koje se upliće u naše spekulacije o veslačkim sistemima. Kad mi kažemo da stanje jednog veštačkog sistema zavisi od onog što je on bio u neposredno ranijem momentu, šta razumevamo mi pod tim? Nema i ne može da bude trenutka neposredno ranijeg od jednog drugog trenutka, kao što nema matematičke tačke dodirne s jednom drugom matematičkom tačkom. Trenutak „neposredno raniji“ u stvari je onaj koji je vezan I za sadašnji trenutak intervalom dt. Sve što hoćemo da kažemo jeste to da je sadašnje stanje sistema određeno jednačinama u koje ulaze diferenci¬ji jalni koeficijenti kao što su de/dt, dv/dt, to jest, u osnovi, sadašnje brzine {sadašnja ubrzanja. Dakle, najzad o sadašnjosti je samo reč, o sadašnjosti, i koja se uzima, istina, s njenom tendencijom. I, stvarno, sistemi na kojima ij radi nauka nalaze se u trenutnoj sadašnjosti koja se neprestano obnavlja, a nikad u stvarnom, konkretnom trajanju, gde prošlost čini celinu sa sadašnjošću. Kad matematičar računa buduće stanje jednoga sistema za vreme t, ništa ga ne sprečava da pretpostavi da od ovoga do toga momenta – materijalni svet iščezne i da se odjedanput ponovo pojavi. To t je momenat koji jedini važi – nešto, dakle, što će biti jedno čisto trenutno. Ono što će proteći u intervalu ne važi i ne može da uđe u račun. Ako međutim matematičar izjavljuje da se stavlja u ovaj interval, to je uvek samo za jednu izvesnu tačku, u jedan izvestan momenat, hoću reći da se on prenosi I na krajnju tačku vremena t i tada o intervalu koji ide do vremena T nije više reč. Ako on razmatranjem diferencijala dt podeli interval na beskonačno male delove, on izražava jednostavno tim da će uzeti u obzir ubrzanja i brzine, to jest brojeve koji označavaju tendencije i koji dopustaju da se izračuna stanje sistema u jednom datom momentu; ali, uvek je tu reč o jednom datom, hoću reći, zaustavljenom momentu, a ne o vremenu koje teče. Kratko, svet na kom matematičar radi jest jedan svet koji umire i rada se u svakom trenutku, onaj isti na koji je mislio Dekart kad je govorio o neprekidnom stvaranju. Ali, kako da se, u vremenu tako shvaćenom, predstavi evolucija, to jest karakteristična crta života? Evolucija obuhvata u sebi stvarno produženje prošlog pomoću sadašnjeg, trajanje koje ih spaja. Drugim recima, saznanje živog bića ili prirodnog sistema jeste jedno saznanje koje se odnosi na sam interval trajanja, dok se saznanje jednog veštačkog ili matematičkog sistema odnosi samo na krajnju tačku toga trajanja. Neprekidnost promene, čuvanje prošlosti u sadašnjosti, stvarno trajanje – živo biće izgleda, dakle, da zaista ima ove atribute zajedničke sa svešču. Može li se ići dalje i reći da je život invencija slična svesnoj aktivnosti, neprestano stvaranje, kao što je to svest?

Nije naša namera da izbrojimo ovde dokaze transformizma. Mi hoćemo samo da objasnimo u dve reči zašto ćemo ga usvojiti u ovom radu, kao jedno dovoljno tačno i precizno objašnjenje poznatih činjenica. Ideja transformizma nalazi se veću klici u prirodnoj klasifikaciji organskih bića. Prirodnjak približuje zaista jedne drugima slične organizme, zatim deli grupu u podgrupe u čijoj je unutrašnjosti sličnost još veća, i tako dalje: duž celog rada, obeležja grupe javljaju se kao opšte teme, na kojima bi svaka od podgrupa izvela svoje pojedinačne promene. Takav je upravo odnos koji nalazimo u životinjskom i biljnom svetu, između onog što rađa i onog što je rođeno: na platnu koje predak prenosi na svoje potomke, i koje ovi poseduju zajednički, svaki stavlja svoj originalan vez. Istina, razlike između potomka i pretka su neznatne, i može se pitati da li jedna ista živa materija ima dovoljno plastičnosti da bi se mogla zaodenuti uzastopce u tako različite oblike kao što su oblici jedne Ribe, jednog Gmizavca i jedne Ptice. Ali, na ovo pitanje posmatranje odgovara na jedan presudan način. Ono nam pokazuje da se embrion Ptice, sve do izvesnog perioda svoga razvića, jedva razlikuje od embriona Gmizavca, i da jedinka razvija kroz embrionalni život uopšte jedan niz transformacija koje mogu da se uporede s onima preko kojih bi se prešlo, prema evolucionizmu, od jedne vrste do druge vrste. Jedna sama ćelija, dobijena spajanjem dveju ćelija, muške i ženske, vrši ovaj posao deljenjem. Svaki dan pred našim očima najviši oblici života izlaze iz jednog vrlo elementarnog oblika. Iskustvo utvrđuje, dakle, da je najsloženije moglo da iziđe iz najprostijeg putem razvića. A da li je stvarno izišlo? Paleontologija, mimo nedovoljnosti svojih dokumenata, poziva nas da to verujemo, jer tamo gde ona nalazi, s nekom preciznošću, red uzastopnosti vrsta, ovaj red je tačno onaj do koga nas dovode razmatranja komparativne embriogenije i anatomije. I svako novo paleontološke otkriće donosi transformizmu jednu novu potvrdu. Tako, dokaz uzet iz čistog i prostog posmatranja postaje sve jači i jači, dok, s druge strane, eksperimentisanje odstranjuje primedbe jednu po jednu: isto tako skorašnji eksperimenti H. de Vriesa, na primer – koji pokazuju da se važne promene mogu da proizvedu iznenada i da se prenose zatim redovno – čine da padaju neke od najvećih teškoća koje su stajale na putu ovoj tezi. One nam dopuštaju da mnogo skratimo vreme, što biološka evolucija, izgleda, zahteva. One čine takođe da manje zahte-vamo od paleontologije. Ukratko, transformistička hipoteza izgleda sve više kao jedan bar približan izraz istine. Ona ne može da se dokaže potpuno; ali, ispod izvesnosti koju daje teorijsko ili eksperimentalno dokazivanje, postoji ono neograničeno rastenje verovatnoće koja dopu¬njuje očiglednost i koja tu teži kao svojoj granici: takva je vrsta verova¬tnoće koju pretpostavlja transformizam.
Uzmimo, međutim, da je transformizam ubeđen u zabludu. Pretpos¬tavimo da se utvrdi, zaključivanjem ili eksperimentom, da su vrste nastale jednim isprekidanim procesom, o kome mi danas ni pojma nemamo. Da li bi tada doktrina bila pogođena u svome najinteresantnijem i, za nas, najvažnijem delu? Klasifikacija bi ostala bez sumnje u svojim velikim linijama. Aktuelne činjenice embriologije ostale bi isto tako. Podudarnosti između uporedne embriogenije i uporedne anatomije takođe. Biologija bi tada ipak mogla i trebala da produži utvrđivanje iste relacije između živih oblika, istu srodnost koju danas transformizam pretpostavlja. Istina, reč bi bila tada o jednom idealnom srodstvu, a ne o jednoj materijalnoj vezi. Ali, kako bi aktuelne činjenice paleontologije ostale takođe, moralo bi se zaista još usvojiti da su se oblici, između kojih se otkriva idealno srodstvo, pojavili uzastopno a ne jednovremeno. Evolucionistička teorija, u onom što ima najvažnijeg, u očima filozofa, ne traži više. Ona se sastoji naročito u tome što konstatuje veze idealnog srodstva i što tvrdi da tamo gde postoji ovaj takoreći logički odnos srodstva između oblika postoji takođe jedan kronološki odnos postupnosti između vrsta gde se ovi oblici ostvaruju. Ova dvostruka teza ostala bi u svakom slučaju. I, stoga, trebalo bi zbilja pretpostaviti negde neku evoluciju – bilo u stvaralačkoj Misli, gde bi ideje raznih vrsta rađale jedna drugu tačno onako kako transformizam hoće da se vrste rađaju na zemlji – bilo u jednom planu životne organiza¬cije imanentne u prirodi, koji bi se izražavao malo-pomalo, gde bi odnosi logičkog i hronološkog srodstva između čistih oblika bili tačno oni koje nam transformizam predstavlja kao odnose stvarnog srodstva između živih jedinki – bilo najzad u nekom nepoznatom uzroku života, koji bi razvijao svoja dejstva tako kao da bi jedna rađala druga. Evolucija bi se dakle prostoprenela. Prenela bi se s vidljivog na nevidljivo. Gotovo sve ono što nam transformizam kaže danas sačuvalo bi se, spremno da se tumači na drugi način. Nije li, stoga, bolje držati se doslovno transformi¬zma, onakvog kakvog danas naučnici gotovo jednodušno uče? Ako se ostavi na stranu pitanje u kojoj meri evolucionizam opisuje činjenice i u kojoj meri ih simboliše, onda nema ničega nepomirljivog sa doktrinama koje hoće da ga zamene, čak ni sa onom odvojenih stvaranja, kojoj se on uopšte stavlja nasuprot. Zato mi držimo da se jezik transformizma nameće sad svakoj filozofiji, kao što se dogmatično tvrđenje transformizma namece nauci.

Ali, tada neće biti potrebno govoriti o životu uopšte kao nekoj apstrakciji, ili kao nekoj prostoj rubrici u koju se upisuju sva živa bića. U izvesnom momentu, na izvesnim tačkama prostora, pojavila se jedna dobro vidljiva struja: ova struja života, prelazeći tela koja je organizovala jedno po jedno, prelazeći od generacije na generaciju, podelila se na vrste i rasula na jedinke ne izgubivši ništa od svoje moći, gotovo je dobijala u jačini ukoliko je napredovala. Zna se da u tezi o „neprekidnosti klicine plazme“, koju zastupa Vajsman, polni elementi organizma koji rađa prenose neposredno svoje osobine na polne elemente organizma koji je rođen. U ovom ekstremnom obliku, teza je izgledala sporna, jer se samo u izuzetnim slučajevima vidi da se ocrtavaju polne žlezde još od segmentacije oplođenog jajeta. Ali, ako se rađalačke ćelije polnih elemenata ne pojavljuju uopšte od početka embrionarnog života, nije manje tačno da se one uvek obrazuju na račun embrionovog tkiva, koje se još nije funkcionalno diferenciralo i čije su ćelije sastavljene od nepromenjene proto plazme. Drugim recima, genetička moć oplođenog jajeta slabi ukoliko se razđeljuje na rastuću masu embrionovog tkiva; ali, ukoliko se ona tako rastura, ona skuplja ponovo nešto ođ sebe na izvesnu naročitu tačku, na ćelije odakle će se roditi jaja ili spermatozoidi, Moglo bi se, dakle, reći da, ako klicina plazma nije neprekidna, postoji bar neprekidnost genetičke energije, energije koja se troši samo nekoliko trenutaka; tačno onoliko vremena koliko je potrebno da da impulsiju embrionalnom životu, i koja se zatim pribira što je pre moguće u novim polnim elementima, gde će, još jedanput, čekati svoj čas. Posmatran s ovoga gledišta, život izgleda kao jedna struja koja ide od klice do klice preko jednog razvijenog organizma. Sve se zbiva kao da je sam organizam samo jedan izdanak koga tera ranija klica, radeći da se produži u jednoj novoj klici. Ono što je bitno to je neprekidnost progresa koji se produžuje neograničeno, progresa nevidljivog na kome svaki vidljivi organizam jezdi za vreme kratkog intervala vremena koji mu je dat da živi.

Ukoliko se više obrati pažnja na neprekidnost života utoliko se više vidi da se organska evolucija približuje evoluciji svesti, gde prošlost pritiskuje sadašnjost i izbija iz nje novi oblik, nesamerijiv s njenim ranijim oblicima. Da pojava jedne biljne ili životinjske vrste dolazi od izvesnih uzroka, niko to neće sporiti. Ali, pod tim treba razumeti da bi se, ako bi se posle saznale pojedinosti ovih uzroka, njima mogao objasniti oblik koji je proizveden: da se predvidi, o tom ne može biti reci. Da li će se reći da se mogao predvideti, u slučaju da su se poznavali, u svima svojim pojedinostima, usiovi pod kojima će se on proizvesti? Ali, ovi uslovi čine celinu s njim i čine čak jedno isto s njim. jer oni su obeležja momenta u kome se život našao tada u svojoj istoriji: kako da se pretpostavi kao poznala jedna situacija koja je jedinstvena u svojoj vrsti, koja se još nije proizvela i neće se nikad proizvesti? Od budućnosti se predviđa samo ono što liči na prošlost ili ono što može ponovo da se sastavi od elemenata sličnih sa
elementima prošlosti. Takav je slučaj činjenica astronomskih, fizičkih, hemijskih, svih onih koje čine deo jednog sistema, gde se prosto stavljaju jedan pored drugog elementi smatrani kao nepomični, gde se dešavaju samo promene položaja, gde se bez teorijske apsurdnosti može zamisliti da stvari mogu biti vraćene na svoje mesto, gde se prema tome ista cela pojava ili bar iste elementarne pojave mogu da ponove. Ali, kako može i da se zamisli kao data, pre nego što se proizvede, jedna originalna situacija, koja saopštava nešto od svoje originalnosti svojim elementima, to jest delimičnim pogledima na nju. Sve što može da se rekne to je da se ona, i jedanput proizvedena, objašnjava elementima koje analiza tu otkriva. Ali, ono što je tačno o postanku jedne nove vrste tačno je i o postanku jedne nove jedinke, i opštije rečeno o ma kome momentu ma koga života. Jer ako treba da promena dostigne izvesnu važnost, izvesnu opštost, da bi nastala jedna nova vrsta, ona se proizvodi neprekidna, neosetna, u svakom momentu, u svakom živom biću. I same nagle promene, o kojima se danas govori, moguće su očevidno samo ako se jedan rad tinjanja ili bolje dozrevanja odigra kroz niz generacija koje su izgledale da se ne menjaju. U ovom smislu moglo bi se reći o životu isto što i o svesti, da u svakom momentu stvara nešto.

Ali, protiv ove ideje apsolutne originalnosti i nepredvidljivosti oblika sva naša inteligencija se buni. Bitna funkcija naše inteligencije, takve kakvu je evolucija života modelisala, jeste da osvetljava naše ponašanje, da priprema našu akciju na stvari, da predvidi, za jednu datu situaciju, povoljne ili nepovoljne elemente koji mogu iz nje da proisteknu. Ona izdvaja, dakle, instinktivno, iz jedne situacije, ono što liči na već poznato; ona traži isto, da bi mogla primeniti svoj princip: „isto proizvodi isto“. U ovome se sastoji predviđanje budućnosti zdravim razumom. Nauka diže ovaj posao na najviši mogući stepen tačnosti i preciznosti, ali ona tu ne menja bitni karakter. Kao i svakodnevno saznanje, nauka zadržava od stvari samo izgled ponavljanja. Ako je celina originalna, ona se zadovoljava da je analizira na elemente ili na izglede koji su otprilike reprodukcija prošlog. Ona može da obrađuje samo ono što smatra da se ponavlja, to jest ono što ne podleže, po pretpostavci, akciji trajanja. Ono što je nesvodljivo i nepovratno u uzastopnim momentima jedne istorije njoj izmiče. Da bismo predstavili ovu nesvodljivost i ovu nepovratnost, treba da prekinemo s naučnim navikama koje odgovaraju osnovnim zahtevima misli, da činimo nasilje na duh, da se odupremo prirodnoj sklonosti inteligencije. Ali, tu je baš uloga filozofije.
Uzalud se zato pred našim očima život razvija kao neprekidno stvaranje nepredvidljiva oblika: uvek ostaje ideja da su oblik, nepredvidljivost, neprekidnost čiste prividnosti u kojima se ogleda isto toliki broj neznanja. Ono što se predstavlja čulima kao neprekidna istorija može da se raščlani, reći će se, na uzastopna stanja. Ono što vam daje utisak jednog originalnog stanja svodi se, analizom, na elementarne činjenice od kojih je svaka ponavljanje jedne poznate činjenice. Ono što vi nazivate jednim nepredvidljivim oblikom to je samo novi raspored starih elemenata. Elementarni uzroci, koji su, svojom ukupnošću, prouzrokovali ovaj raspored, to su stari uzroci koji se ponavljaju usvajajući jedan nov red. Poznavanje elemenata i elementarnih uzroka omogućilo bi da se unapred ocrta živi oblik koji bi bio njihova suma i rezultat. Pošto smo sveli biološku stranu pojava na fizičko-hemijske činioce, mi ćemo, ako ustreba, preskočiti { fiziku i herniju; ići ćemo od masa molekuli ma, od molekula atomima, od i atoma telašcima, jer treba da stignemo do nečega što može da se ispituje kao jedna vrsta sunčanog sistema, astronomski. Ako vi to osporavate, vi ; onda osporavate sam princip naučnog mehanizma, i vi ćete izjaviti proizvoljno da živa materija nije napravljena od istih elemenata kao mrtva. Mi ćemo odgovoriti da ne osporavamo osnovnu istovetnost neorganske i organske materije. Jedino je pitanje u tome da li prirodni sistemi koje mi nazivamo živim bićima moraju da budu izjednačeni s veslačkim sistemima koje nauka iseca iz neorganske materije, ili, ne bi li oni pre morali da budu uporedeni s ovim prirodnim sistemom koji se zove celina sveta. Daje život jedna vrsta mehanizma, pristajem. Ali, da li je to mehanizam delova koji mogu da se veštački izdvoje iz celine stvarnosti ili je to mehanizam stvarne celine? Stvarna celina mogla bi zaista da bude, kao što smo to rekli, jedna nedeljiva neprekidnost: tada sistemi koje mi tu isecamo ne bi bili, tačno rečeno, delovi; to bi bili delimični pogledi na celinu. I, s ovim delimičnim pogledima dodatim jedan drugom, vi nećete dobiti čak ni početak ponovo složene celine, kao što nećete umnožavanjem fotografija jednog objekta, u hiljadu raznih vidova, dobiti njegovu materijalnost. Tako je sa životom i fizičko-hemijskim pojavama na koje hoće da ga svedu. Analiza će otkrivati, bez sumnje, u procesima organskog stvaranja sve veći broj fizičko-hemijskih pojava. I toga će se držati fizičari i hemičari. Ali, iz toga ne sleduje da nam hernija i fizika treba da dadu ključ života.

Jedan veoma mali elemenat krive jeste gotovo prava linija. On će ličiti utoliko više na pravu ukoliko je manji. I, na kraju, reći će se, kako se hoće, da je on deo prave ili krive. U svakoj svojoj tačci, zaista, kriva se gubi u tangenti. Tako je „vitalnost“ tangenta ma u kojoj tačci sa fizičkim i hemijskim silama; ali, ove tačke su, ukratko, samo pogledi duha koji zamišlja zastoje u ovim ili onim momentima radalačkog kretanja krive. U stvari, život je isto toliko napravljen od fizičko-hemijskih elemenata koliko i kriva od pravih linija.

Uopšte, najradikalniji progres koji jedna nauka može da učini sastoji se u stvaranju jedne nove celine od već stečenih rezultata, u odnosu prema 1; kojoj ovi rezultati postaju trenutni i nepomični pogledi uzeti ovde onde s neprekidnosti jednog kretanja. Takav je, na primer, odnos geometrije i modernih prema geometriji starih. Čisto statička, geometrija starih radi s figurama jedanput opisanim; dok geometrija modernih ispituje varijaciju jedne funkcije, to jest neprekidnost kretanja koje opisuje figuru. Može se, bez sumnje, zbog više tačnosti, izbaciti iz matematičkih postupaka svako razmatranje kretanja; ali, nije manje tačno da je uvođenje kretanja u postanak figura početak modeme matematike. Kad bi biologija bila potkovana u svom predmetu kao što je matematika u svom, mi držimo da bi ona postala za fizičku herniju organskih tela ono što je matematika modernih za staru geometriju. Sasvim površna pomeranja masa i molekula što ih izučavaju fizika i hernija postala bi, u odnosu prema životnom kretanju koje se proizvodi u dubini, i koje je mcnjanje a ne pomeranje, ono što je prividno stajanje nekog kretajućeg tela u odnosu prema njego¬vom kretanju u prostoru. T, postupak kojim bi se prešlo od definicije izvesne životne akcije ka sistemu fizičko-hemijskih činjenica koje ona obuhvata ne bi bio, ukoliko to možemo da predosetimo, bez sličnosti s postupkom kojim se ide od funkcije ka njenom izvodu, od jednačine krive – to jest od zakona neprekidnog kretanja kojim je kriva postala – ka jednačini tangente koja joj daje trenutan pravac. Jedna takva nauka bila bi mehanika transformacije za koju bi naša mehanika translacije postala jedan poseban slučaj, jedno uprošćenjc, jedna projekcija na plan čistog kvantiteta. I kao što postoji beskonačnost funkcija koje imaju isti diferencijal, funkcije! koje se razlikuju jedna od druge jednom konstantom, tako, možebiti, inteligencija fizičko-hemijskih elemenata jedne čisto životne akcije odredila bi ovu akciju samo delimično: jedan deo ostao bi neodređen. Ali, može li se bar maštom želeti jedna takva integracija, pošto ne polažemo pravo da takva želja postane ikad stvarnost. Mi smo samo hteli, razvijajući ukoliko je moguće izvesno poređenje, da pokažemo kako se naša teza približuje čistom mehanizmu, i kako se od njega razlikuje. Moći će se, uostalom, ići dosta daleko u podražavanju života od strane neorganskog.- Ne samo da hernija izvodi organske sinteze, već se postiže veštačko reprodukovanje spoljnog plana izvesnih činjenica organizacije, kao, na primer, neposredno deljenje ćelije i protoplazmička kretanja. Zna se da protoplazma ćelije izvodi različita kretanja u unutrašnjosti svoga omota. S druge strane, takozvano neposredno deljenje ćelije izvodi se radnjama jedne krajnje složenosti, od kojih jedne interesuju jezgro a druge citopla-zmu. Ove poslednje počinju predvajanjem centrozoma, malog sferičnog tela smeštenog pored jezgra. Dva centrozoma tako dobijena udaljuju se jedan od drugog, privlače sebi rascepljene i takođe predvojene delove vlakanca koje je bitno sastavljalo primitivno jezgro, i naposletku obrazuju dva nova jezgra, od kojih se grade dve nove ćelije koje će doći na mesto prve. Uspelo je da se imituje, u velikim linijama i u spoljnom izgledu, bar nekoliko ovih radnji. Ako se isitni šećer ili kuhinjska so i pomeša sa vrlo starim zejtinom, pa se zatim jedna kap ove mešavine gleda pod mikroskopom, primetiće se pena ćelijaste strukture, čiji oblik liči, prema nekim teoretičarima, na oblik protoplazme, i u kojoj se odigravaju u svakom slučaju kretanja koja podsećaju mnogo na protoplazmično kretanje. A to se iz iste vrste ovakve ćelijaste pene izvuče vazduh, videće se kako se ocrtava jedno privlačenje u kupastom obliku, slično onima koja se obrazuju oko centrozoma i dovede do deljenja ćelije. Štaviše, misli se da i sami spoljni pokreti jednoćeličnog organizma, ili bar Amebe, ne izmiču mehaničkom objašnjenju. Pomeranja Amebe u jednoj kapi vode mogla bi da se uporede s kretanjem tamo amo jednog zrna prašine u nekoj sobi, u kojoj otvorena vrata i prozori prave promaju. Njena masa usisava neprestano izvesne rastvorljive materije sadržane u okolnoj vodi, a ispušta neke druge; ove neprestane izmene, slične onima koje se odigravaju između dva suda rastavljena jednom poroznom pregradom, stvorile bi oko malog organizma jedan vrtlog koji se neprestano menja. Što se tiče privremenih produženja ili pseudopoda koje Ameba, izgleda, sebi daje, ona bi bila manje odašiljana od nje nego što bi bila privlačena van nje jednom vrstom uvlačenja ili usisavanja okolne sredine. Malo-pomalo, proširiće se ovaj način objašnjavanja na najsloženije pokrete koje izvodi infuzorija sa svojim treperećim vlakancima, koja su verovatno samo učvršćene pseudopode.

Ipak, nedostaje još saglasnost naučnika u pitanju vrednosti objašnjenja i shema ove vrste. Hemičari su primetiii, uzimajući u obzir samo organsko i ne idući do organizovanog, da je nauka dosad rekonstruisala samo otpatke životne aktivnosti; supstance u pravom smislu aktivne, plastične, ne pokoravaju se sintezi. Jedan od najznačajnijih prirodnjaka našeg vremena naročito je mnogo naglašavao oprečnost između dva reda pojava, koja se konstatuje u živom tkivu, anagenezu s jedne i katagenezu s druge strane. Uloga je anagenetičkih energija da podignu niže energije na njihov pravi nivo asimilacijom neorganskih supstanca. One grade tkivo. Naprotiv, samo funkcionisanje života – izuzevši asimilaciju, rastenje i rasplođavanje – je katagenetičkog reda, to jest padanje a ne dizanje energije. Samo na ovim činjenicama katagenetičkog reda fizička hernija imala bi uspeha, to jest na mrtvom a ne na živom. Izvesno je da činjenice prvog reda izgledaju nepodložne fizičko-hernijskoj analizi, baš i ako nisu, u pravom smislu reči, anagenetičke. Što se tiče veštačkog podražavanja spoljnog izgleda protoplazme, treba li tome pridati stvarnu teorijsku važnost, pošto se još dobro ne poznaje fizički oblik ove supstance? Da se hemijski sastavi, o tom još manje može da bude reči zasad. Najzad, fizičko-hemijsko objašnjenje kretanja Amebe, a naročito Infuzorije, izgleda nemoguće za mnoge koji su posmatraii izbliže ove rudimentarne organizme. Oni gledaju trag jedne stvarne psihološke aktivnosti čak u najnižim pojavama života. Ali, ono što je naročito poučno jeste to što se tu vidi koliko dublje ispitivanje histoloških pojava često obeshrabruje mesto da ohrabruje tendenciju koja ide za tim da sve objasni fizikom i hernijom. Takav je zaista zaključak divne knjige koju je histolog E. B.

Vilson posvetio razviću ćelije: „Ukratko, izučavanje ćelije izgleda, da je pre proširilo nego suzilo ogromnu prazninu koja rastavlja od neorganskog sveta čak najniže oblike života“.
Ukratko, oni koji se samo bave funkcionalnom aktivnošću živog bića skloni su da veruju da nam fizika i hernija mogu dati ključ bioloških procesa. Zaista, oni se naročito bave pojavama koje se ponavljaju neprestano u živom biću, kao u nekoj retorti. Time se objašnjavaju delimično mehanističke tendencije u fiziologiji. Naprotiv, histolozi, embriogeničari kao i prirodnjaci koji obraćaju pažnju na finu strukturu živoga tkiva, na njegovu genezu i njegovo razviće, nalaze se u prisustvu same retorte a ne samo njene sadržine. Oni nalaze da ova retorta stvara svoj sopstveni oblik duž jednog jedinstvenog niza aktova koji grade jednu pravu istoriju. Ovi histolozi, embriogeničari ili prirodnjaci, daleko su od toga da veruju tako rado kao fiziolozi u fizičko-hemijsko obeležje životnih radnji.

Stvarno, ni jedna ni druga teza, ni ona što tvrdi kao ni ona što odriče mogućnost da se ikad može hemijski proizvesti elementarni organizam, ne može da se pozove na autoritet eksperimenta. One su obe neproverljive, prva zato što nauka još nije učinila nijedan korak prema hemijskoj sintezi žive supstance, druga zato što ne postoji nijedno shvatljivo sredstvo da se dokaže eksperimentalno nemogućnost činjenice. Ali, mi smo već izložili teorijske razloge koji nas sprečavaju da izjednačimo živo biće, ovaj prirodom zatvoreni sistem, sa sistemima koje naša nauka izdvaja. Ovi razlozi su manje jaki, mi to priznajemo, kad je reč o jednom rudimentarnom organizmu koji jedva da evoluiše. Ali, oni su utoliko jači ukoliko je reč o jednom složenijem organizmu, koji izvodi jedan određen krug preobražaja. Ukoliko trajanje beleži više svoj otisak na živo biće utoliko se očiglednije organizam razlikuje od čistog i prostog mehanizma, po kome trajanje klizi ne prodirući ga. I dokaz dobija veću snagu kad se odnosi na celokupnu evoluciju života od njegovih najnižih početaka do njegovih najviših sadašnjih oblika, ukoliko ova evolucija, jedinstvom i neprekidnošću žive materije koja je održava, sačinjava jednu nedeljivu istoriju. Zato mi ne razumemo da evolucionistička pretpostavka važi, uopšte, kao srodna sa mehanističkim shvatanjem života. Mi, bez sumnje, ne polažemo pravo na to da ovo mehanističko shvatanje obesnažimo matematički i definitivno. Ali, obesnaženje koje mi osnivamo na razmatranju trajanja i koje je, po našem mišljenju, jedino moguće obesnaženje, dobija utoliko više tačnosti i utoliko više dokazne snage ukoliko se čovek otvorenije stavlja na evolucionističku pretpostavku. Treba naročito da istaknemo ovo mesto. Ali, označimo najpre, u jasnijim izrazima, shvatanje života prema kome se upućujemo.

Mehanistička objašnjenja, rekli smo već, važe za sisteme koje naša misao veštački izdvaja iz celine. Ali, ne može se usvojiti a priori da se ova celina i ovi sistemi koji se, u ovoj celini, obrazuju prirodno po njenoj slici, mogu da objasne mehanički, jer bi tada vreme bilo suvišno i čak nestvarno. Suština mehaničkih objašnjenja je zaista u tome što se smatra da se budućnost i prošlost mogu da izračunaj u u funkciji sadašnjosti, i tako se pretenduje da je sve dato. U ovoj pretpostavci mogla bi jedna nadljudska inteligencija, sposobna da izvede račun, opaziti i prošlost i sadašnjost i budućnost sve u isti mah. Stoga naučnici koji su verovali u opštost i savršenu objektivnost mehaničkih objašnjenja stavljali su svesno ili ne-svesno pretpostavku ove vrste. Nju je već Laplas formulisao sa najvećom preciznošću:„Inteligencija koja bi, za dati trenutak, znala sve sile koje oživljuju prirodu i odnosnu situaciju živih bića koja je sačinjavaju, ako bi inače bila dosta široka da bi mogla staviti ove činjenice pod Analizu, ona bi obuhvatila, u jednoj istoj formuli, kretanja najvećih tela vasione kao i najneznatnijeg atoma: ništa ne bi bilo neizvesno za nju, i budućnost i prošlost bili bi prisutni u njenim očima.17 Di Boa Rejmon:„Može da se zamisli saznanje prirode na jednoj tačci gde bi opšti proces sveta bio predstavljen jednom jedinom matematičkom formulom, jednim ogrom¬nim sistemom istovremenih diferencijalnih jednačina, odakle bi se izvodili, za svaki momenat, položaj, pravac i brzina svakog atoma sveta“.18 Haksli, sa svoje strane, izrazio je, u još konkretnijem obliku, istu ideju: „Ako je osnovna postavka evolucije tačna, to jest da je ceo svet, živi i mrtvi, rezultat uzajamne interakcije molekularnih sila, koje se zbivaju po određenim zakonima, i od kojih je sastavljena prvobitna maglina vasione, onda nije manje tačno da je sadašnji svet potencijalno počivao u kosmičkoj pari, i da bi jedna dovoljna inteligencija mogla, poznajući osobine molekula ove pare, da prorekne na primer stanje faune za 1868. godinu, sa isto toliko izvesnosti sa koliko se može reći šta će se desiti sa parom koja iziđe pri disanju za vreme jednog hladnog zimskog dana“. U takvoj jednoj doktrini govori se još o vremenu, izgovara se reč, ali malo se misli na samu stvar. Tu je vreme bez dejstva, i čim ne vrši ništa ono nije ništa. Koreniti mehanizam prikriva u sebi jednu metafiziku po kojoj bi cela stvarnost bila data, u večnosti, odjedanput, i po kojoj bi prividno trajanje izražavalo samo nemoć duha da sazna sve odjedanput. Ali, stvarno, za našu svest, to jest za ono što je najneposrednije u našem iskustvu, trajanje je nešto drugo nego to. Mi opažamo trajanje kao jednu reku uz koju ne može da se plovi. Ono je osnova našeg bića – mi to osećamo dobro – ono je sama supstanca stvari sa kojima smo u vezi. Uzalud nam se stavlja pred oči briljantna perspektiva opšte matematike; mi ne možemo da žrtvujemo iskustvo zbog zahteva jednog sistema. Eto, zato mi odbacujemo koreniti mehanizam.

Ali, korenito učenje o celishodnosti je isto tako i iz istog razloga neprihvatljivo. Doktrina celishodnosti, u svom ekstremnom obliku, takvom kakav sc nalazi kod Lajbnica, na primer, prcćutno tvrdi da stvari i bića ostvaruju samo jedan već dat program. Ali, ako nema nepredviđenog, nema invencije ni stvaranja, vreme postaje opet suvišno. I ovde se, kao i u mehanističkoj hipotezi, pretpostavlja da je sve dato. Učenje o celishodnosti tako shvaćeno samo je jedan preokrenuti mehanizam. Ono crpi nadahnuće od istoga postulata, s tom jedinom razlikom što u tok naših konačnih inteligencija, duž sasvim prividne uzastopnosti stvari, ono stavlja pred nas svetlost kojom hoće da nas vodi, mesto da je drži nazad. Ono zamenjuje impuls iju prošlosti sa privlačnom moći budućnosti. Ali, uzastopnost ne ostaje manje čista iluzija kao uostalom i sam tok. U Lajbnicovoj doktrini vreme se svodi na nejasno opažanje, relativno ljudskom gledištu i koje bi, za jedan duh postavljen u središte stvari iščezlo.

Ipak, učenje o celishodnosti nije, kao mehanizam, jedna doktrina sa utvrđenim linijama. Ono je kao testo kome se može dati toliko oblika koliko se hoće. Mehanistička filozofija može da se ili usvoji ili odbaci: trebalo bi je odbaciti ako bi i najmanje zrno prašine, odstupajući od putanje koju je mehanika predvidela, pokazalo ma i najneznatniji trag spontanosti. Naprotiv, doktrina celishodnih uzroka neće nikad biti definitivno oborena. Ako se odbaci u jednom obliku, ona će se pojaviti u drugom. Njen princip, u suštini psihološki, vrlo je rastegljiv. On je tako rastegljiv i tako širok da se od njega usvaja nešto čim se odbaci čisti mehanizam. Teza koju ćemo mi izložiti u ovoj knjizi pripadaće dakle nužno, u izvesnoj meri, učenju o celishodnosti. Zato je potrebno precizno označiti ono što ćemo od njega usvojiti kao i ono što mislimo odbaciti. Recimo odmah da nam izgleda da se udara pogrešnim pravcem kad se hoće da ublaži Lajbnicovo učenje o celishodnosti time što se raskomadava u beskonačnost. Takav je, međutim, pravac koji je uzela doktrina celishodnosti. Zna se dobro da se ne može na osnovu iskustva dokazati da je svet u svojoj celini ostvarenje jednog plana. Isto tako dobro se zna, čak ako se držimo samo organskog sveta, da nije baš lako dokazati da je u svetu sve harmonija. Činjenice, upitane, rekle bi isto tako suprotno. Priroda stavlja živa bića u borbu jedna s drugima. Ona nam iznosi svuda pored reda nered, pored napretka nazadak. Ali, ono što se ne može tvrditi ni o celini materije, ni o celini života, ne bi li moglo da se tvrdi o svakom organizmu zasebno? Ne primećuje li se tu jedna divna podela rada, jedna čudna solidarnost između delova, savršen red u beskonačnoj zapletenosti? Ne ostvaruje li, u ovom smislu, svako živo biće jedan plan imanentan u svojoj supstanci? Ova teza lomi, u suštini, u komade staro shvatanje celishodnosti. Ne usvaja se, štaviše, rado se izlaže podsmehu, ideja o spoljnoj celishodnosti, po kojoj bi živa bića bila podešena jedna za druge: apsurdno je, kaže se, da je biljka stvorena za kravu, jagnje za vuka. Ali, ima jedna unutarnja celishodnost: svako biće stvoreno je samo za sebe, svi njegovi delovi sarađuju za najveće dobro celine i inteligentno se organizuju u ovom cilju. Takvo je shvatanje celishodnosti koje je bilo za dugo vremena klasično. Učenje o celishodnosti suzilo se toliko da odjedanput ne obuhvata nikad više od jednog bića. Postajući manje htelo je, bez sumnje, da izloži manju površinu udarcima.
Ali, u stvari, ono se izložilo mnogo više. Ma koliko korenita može da izgleda naša teza, celishodnost je spoljna ili ona nije ništa.

(Anri Bergson, Stvaralačka Evolucija,Izdavačka Knjižarnica Zorana Stojanovića, Sremski Karlovci, 1991.)

Blog na WordPress.com.

Gore ↑